Meester van de absurde logica

Recensie door: Adri Altink

Alfred Jarry is de aartsvader van de ‘Patafysica (mét voorafgaande apostrof), de schertsvariant van de metafysica. Deze wetenschap legt zich toe op absurdistische verklaringen van verschijnselen en redeneringen en biedt daarmee oplossingen voor vaak niet bestaande, verzonnen problemen. In Nederland werd de ‘Patafysica geëncyclopedeerd door Matthijs van Boxsel in Het Carnaval van het zijn, eerder hier besproken.

Van Jarry (1873-1907) is nu onder de titel De groene kaars bij uitgeverij IJzer een bloemlezing verschenen van stukjes die hij schreef voor het tijdschrift ‘La Revue Blanche’ dat zo’n vijftien jaar heeft bestaan tot 1903. Jarry leverde er in 1901 en 1902 bijdragen aan. Voor die stukjes, die Jarry zelf speculaties noemde, was de aanleiding vaak een recente actualiteit of een klein berichtje in een krant, maar het kon ook gewoon een spontaan opkomende inval zijn.

Ontregelend

In 1905 kwam Jarry zelf met het plan om een selectie uit zijn stukken te bundelen onder de titel La Chandelle verte, lumières sur les choses de se temps, maar het boekje kwam er niet. Pas veel later, in 1969, slaagde mede-‘Patafysicus Saillet erin aan de hand van teruggevonden losse publicaties te reconstrueren wat Jarry voor ogen had gestaan. De groene kaars is daar weer een selectie van tweeëndertig stukken uit.

Jarry’s teksten zijn ontregelend. Hij schudt aan onze vaste denkpatronen door die zo uit te vergroten dat ze ridicuul worden. Daar was hij een meester in. Hij doet dat door causale verbanden om te draaien of redeneringen tot in het absurde door te voeren. 
Een voorbeeld: Met de komst van de auto was er veel angst voor de veiligheid van de voetganger. Naar aanleiding van de dood van een tienjarig kind dat tijdens de autorace Parijs-Berlijn werd aangereden door een voertuig dat twaalf km per uur reed (het kind was op slag dood) keert hij in ‘Wegpiraten te voet’ de zaak om: ‘Zolang er dus geen einde komt aan de pure waanzin mensen te laten rondwandelen zonder toestemming vooraf, nummerplaat, remmen, belletjes, claxon en verlichting, zijn we dit publieke gevaar – de wegpiraat te voet – nog niet de baas’. Als maatregel stelt hij voor kinderen aangelijnd uit te laten. Dat hoeft niet meer als iemand de militaire dienstplicht heeft vervuld omdat die is ingevoerd ‘om mannen de eerste beginselen van het wandelen bij te brengen’.  

Grijporgaan

Soms zijn de verhandelingetjes quasi-wetenschappelijk zoals over de antropofagie (het eten van mensen), de psychologie van de politieagent (‘het grijporgaan van de samenleving’) of de ongeremde groei van de bevolking: ‘Er zijn eerbare vrijgezellen, die onthouding betrachten en gebruikmaken van de moral restraint van Malthus, verkrijgbaar bij de betere luchtbandenfabrikant’.

De korte kronieken in De groene kaars zijn niet allemaal even geslaagd; wij kijken van sommige dingen niet meer zo op als Jarry’s tijdgenoten. In ‘Hoe ik kennismaakte met Koningin Wilhelmina’ vertelt hij hoe hij de vorstin, toen hij in Sluis een postkantoor bezocht, heeft leren kennen op handzaam formaat – uiteraard de postzegel.
Mwa…
Nee: dan liever ‘De kruisweg als klimkoers’, waarin Jarry – zelf een fietsliefhebber – de gang van Jezus beschrijft als een bergetappe via veertien gevaarlijke bochten naar de top van ‘de middelzware col van Golgotha’: ‘Barabbas, die wel ingeschreven stond, had zich teruggetrokken’. De groene kaars is een aardige kennismaking met de bizarre denkwereld van Jarry – en daarmee van de ‘Patafysica – voor wie zijn belangrijkste werken, Ubu roi en Roemruchte daden en opvattingen van dokter Faustroll, een te moeilijke stap zijn.

De groene kaars

De groene kaars

Alfred Jarry

Vertaling door: Nele Ysebaert

Verschenen: 2026

Uitgever: IJzer

ISBN 9789086843282

112 pagina's

Prijs: € 22,50

Kopen bij Libris

Vond u dit een goede recensie? En wilt u verzekerd blijven van dergelijke besprekingen van nieuwe boeken? Help ons dan met een donatie!

Literair Nederland is gratis en zal dat altijd blijven. Maar een beetje hulp kunnen we altijd goed gebruiken!

Meer van deze recensent

Verwant