Vita Kovalenko (1985) is geboren in de Donbas en groeit op in Oekraïne dat in 1991 een onafhankelijk land werd. Op 21-jarige leeftijd gaat ze naar Nederland en rondt aan de Erasmus University Rotterdam een bachelor International Business Administration en een master marketing en communicatie af. Sinds kort is ze voor D66 gemeenteraadslid in Dordrecht. Na de Russische invasie van haar land zet zij zich op radio en tv in om ervoor te zorgen dat Nederland niet wegkijkt en dat haar land niet wordt vergeten.

In het boek Waarheid onder vuur (2026) vertelt Kovalenko haar levensverhaal waarin de ramp van Tsjernobyl in 1986 een belangrijke plaats inneemt. De Sovjet-Unie zweeg aanvankelijk over de ramp; de bevolking kreeg daardoor geen adequate informatie en werd niet geëvacueerd. Daaruit leert ze dat de waarheid geweld wordt aangedaan als het de politieke leiders beter uitkomt. Ze staat filosoferend over die waarheid stil bij de oorlog in haar geboorteland en haalt het verhullende taalgebruik van Poetin aan die het een ‘speciale militaire operatie’ noemt. Ze laat zien dat het neerhalen van de MH17 door een Russische buk-raket in 2014 niet wordt toegegeven en dat de waarheid overspoeld wordt met leugens en halve waarheden. 

Propaganda

Propaganda kent Kovalenko uit haar jeugd, toen Oekraïne nog bij de Sovjet-Unie hoorde, maar al te goed. Ze legt uit wat propaganda is en geeft er voorbeelden van. Ze beseft dat het niet alleen draait om de woorden die mensen zeggen of schrijven, maar ook om datgene wat zij juist níet zeggen of schrijven. Daarin, zo zegt ze haar vader na, schuilt vaak de waarheid. Ze beschouwt wantrouwen als een wapen tegen propaganda: je kunt nu eenmaal niet alles geloven wat gezegd of geschreven wordt. Het contrast tussen haar jeugd in Oekraïne en het leven in Nederland is groot: daar was er de alom aanwezige censuur en hier is een sfeer van openheid. Ze constateert dat waarheid in Nederland ook niet heilig is en vaak wordt afgedaan als ‘ook maar een mening’. 

Kovalenko concludeert dat de waarheid onderdrukt wordt in wat zij noemt gesloten samenlevingen (autocratisch bestuurde samenlevingen), maar in open samenlevingen (democratisch bestuurde samenlevingen) in het lawaai verdwijnt: ‘Censuur maakt mensen stil. Overvloed maakt mensen doof.’ 

Oorlog en vrouwenemancipatie

Kovalenko ziet dat de ontwrichtende gevolgen van oorlog voor de positie van vrouwen in de samenleving ook positieve gevolgen heeft. Oorlog is namelijk aanjager van vrouwenemancipatie: in het leger zijn vrouwen geen uitzondering meer waardoor de aloude broederschap verandert in kameraadschap. Met veel mannen aan het front wordt een beroep gedaan op vrouwen om fabrieken en boerderijen draaiende te houden, vrouwen laten in de cultuur een verfrissende stem horen: ‘Hun kunst getuigt van trauma, ook van hoop en identiteit.’ Vrouwen zien dat hun plek niet aan de rand of in de schaduw is, maar in het hart van de strijd waardoor ze de ruggengraat van de samenleving vormen.

Getuigenissen en historie

In het boek staan tal van indrukwekkende ‘getuigenissen’ van mensen uit Oekraïne. Kovalenko sluit haar boek af met een wat schools overzicht van de geschiedenis van Oekraïne. Opvallende en verrassende feiten daarin: Oekraïne bestaat langer dan Rusland, Oekraïners zijn Europeanen met een eeuwenlange traditie van politieke, maatschappelijke en religieuze tradities en Oekraïense kozakken vochten in Nederlandse dienst tijdens ‘onze’ Tachtigjarige Oorlog.

Scherpe observaties

Kovalenko observeert scherp en geeft een helder overzicht van het begrip waarheid en haar tegenpool propaganda, in Oekraïne én in Nederland. Ze kijkt daarbij ook naar de gevolgen van oorlog voor de maatschappij en de positie van vrouwen daarin. Ze maakt duidelijk dat de waarheid onder vuur ligt, maar tegelijkertijd is ze ook een vurig verdediger van de stelling dat je altijd kritisch moet blijven nadenken en niets voor zoete koek moet aannemen. M10BOEKEN heeft met dit belangwekkende boek een pareltje aan haar fonds toegevoegd.