13 april 2017

Pauwl – Erik Jan Harmens

Kijkje in de psyche van een autist

Recensie door Olivier Rieter

Pauwl van Erik Jan Harmens is geen plot gestuurd boek. Welbeschouwd gebeurt er niet zoveel in het verhaal over een man, Paul, met een autistische aandoening die leeft in een vorm van begeleid wonen, met andere mensen met een vergelijkbare ontwikkelingsstoornis. Het kijkje in de psyche van iemand met autisme is de kracht van dit boek. Harmens heeft zich, zo lijkt het, goed kunnen inleven in een man met PDD-NOS. Romans over autisme zijn er niet zo heel veel. Waarschijnlijk omdat de romankunst leeft van empathie, terwijl die empathie precies is wat autisten zouden missen.

Het boek roept vragen op. In hoeverre heeft iemand als Paul, wat de meeste mensen uitspreken als Pauwl (vandaar de titel) er baat bij om geëtiketteerd te worden als autist? In hoeverre gaat het zicht op de uniciteit van een mens verloren als aan hem of haar een stigma als autisme wordt gehecht? Mensen hebben behoefte aan duidelijkheid en die duidelijkheid lijkt een dergelijke term te bieden. Het gevaar is echter dat een persoon met zo’n aanduiding verwordt tot een karikatuur. In die valkuil is Harmens niet getrapt, al is het personage niet heel verrassend; Paul wil alles precies becijferen (‘ik heb ongeveer een halve week, 57,14% bij de Jumbo gewerkt.’), heeft vooral behoefte aan eenduidige prikkels en structuur en snapt andere dan zijn eigen humor niet. Pauwl is geen roman die je volledig inneemt voor de geestesrijkdom van een autistische man. Het lijkt niet onaannemelijk dat Harmens’ kijkje in de psyche van een autist dichtbij de werkelijkheid komt en dat maakt het boek boeiend, het verhoogt de empathie van de lezer voor een autist, maar zorgt niet per se voor sympathie.

‘Klassiek autisme is autisme zoals het bedoeld is, met veel wegkijken, lange stiltes en soms urenlang in een vraagteken op bed liggen. Asperger is in de vorige eeuw ontdekt door een Oostenrijkse dokter: Hans Asperger. Mensen met asperger zijn vaak gemiddeld of bovengemiddeld intelligent. Waarmee ik niet wil zeggen dat mensen met klassiek autisme of PDD-NOS niet intelligent zijn, maar vaak wel minder intelligent dan mensen met asperger’, zo laat Harmens Paul het autistische spectrum spectrum beschrijven. Het is een mooi verwoorde omschrijving die vooral veel zegt over de visie van Harmens op autisme, misschien meer dan dat deze aansluit bij hoe Paul het zelf zou verwoorden. Hoe dan ook: het boek bevat stilistische mooie passages over wat Paul waarneemt: ‘het lijkt alsof er vitrage voor de zon hangt, het blijft schemeren, alles grijs, grijs, grijs.’

Het boek gaat ook over de zorginstelling waar Paul is geplaatst, ‘De Driemaster.’ Harmens schetst een niet zo rooskleurig beeld van zo’n instelling, vanuit het perspectief van Paul. In de visie van Paul zijn de begeleiders geen geslaagde personen.

Harmens, wiens eigen zoon autisme heeft, weet van Paul een memorabel personage te  maken, wiens wijze van denken je na lezing bij blijft. Het boek is waarschijnlijk geen onderdeel van een hausse aan autisme-romans (het bekendste fictievoorbeeld is Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht van Mark Haddon), omdat empathie opwekken voor een personage dat zelf geen empathie kent/zou kennen, een lastige opgave is. Daarom is Harmens’ poging interessant. Het is een boek dat eenieder met een belangstelling voor het thema zou moeten lezen. Geschikt voor leesclubs die romans met maatschappelijke relevantie willen bespreken.

 

Pauwl
Erik Jan Harmens
Verschenen bij: Lewbowski
ISBN: 9789048834433
176 pagina's
Prijs: € 19,99

Meer van Olivier Rieter:

15 september 2017

Een wonderlijk leerdicht 

Over 'Syfilis, of de Franse ziekte' van Girolamo Fracastoro
24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
24 januari 2017

Eendimensionaal verhaal in fraaie beelden

Over 'De man van nu' van Hanco Kolk, Kim Duchateau

Recent

21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

Over 'en toen aten we zeehond' van Nicoline Timmer
20 november 2017

Het leven ontwijken

Over 'Kraaien tellen' van Lucas de Waard
17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars