Hoop op heruitgave: Turkenvespers – Louis Ferron

Recensie door Mathijs van den Berg

Louis Ferron (1942 – 2005) was een veelbekroond schrijver die niets ophad met de gevestigde literaire orde. Liever zat hij in een café de gewone man uit te horen, in ‘de hoop dat er onder die kromme redeneringen iets heel zuivers zit’ (De Groene, 6 april 1994). Hij moest niets hebben van ideologieën en de officiële cultuurgeschiedenis. In zijn romans zette hij de wereld op zijn kop, op zoek naar wat mensen werkelijk drijft. Freud was een belangrijke inspiratiebron. Omdat Ferron half-Duits was – zijn vader was een Duitse militair – was Ferrons blik vaak gericht op Duitsland. Ferron heeft zijn vader, die kort voor het einde van de Tweede Wereldoorlog omkwam, nooit gekend.

Doordat in zijn romans de werkelijkheid werd ‘ontmythologiseerd’ en feit en fictie voortdurend door elkaar lopen, kun je ze tot het postmodernisme rekenen, een stroming die in onze letterkunde nooit echt is aangeslagen. Ferrons romans vertellen alternatieve geschiedenissen. Volgens postmodernisten was de historische werkelijkheid onkenbaar, omdat bronnen onbetrouwbaar zijn. Vanuit dit uitgangspunt is de geschiedenis voor een romanschrijver een heerlijke grabbelton.

Fin de siècle

Turkenvespers verscheen in 1977. Met Gekkenschemer (1974), Het stierenoffer (1975) en De keisnijder van Fichtenwald (1976) had Ferron toen al een reeks indrukwekkende quasi historische romans geschreven die zich alle afspeelden in een Duits verleden.

Het decor in Turkenvespers is het Wenen van het fin de siècle. Hoewel er een hoop niet klopt. Zo wordt de stad belegerd door de Turken, terwijl het Beleg van Wenen in 1683 plaatsvond. Dit beleg zet het verval van de stad in gang. Of was de beschaving ook zonder de Turken aan decadentie ten onder gegaan? Het heeft er alle schijn van aangezien de heersende klasse zich te buiten gaat aan machtswellust en overspel. Verder wemelt het van de anachronismen en kan er in de negentiende eeuw zo maar een bommenwerper overvliegen.

Kaspar Hauser

Hoofdpersoon is Kaspar Hauser, of iemand die zich voor Kaspar Hauser uitgeeft. Daar begint de existentiële verwarring al mee. De echte Kaspar Hauser leefde begin negentiende eeuw en zijn leven is met vele mysteries omgeven: hij was een vondeling die als tiener opvallend laag ontwikkeld was en niet kon spreken. Hierdoor was hij een inspiratiebron voor wetenschappers en kunstenaars. Eén van hen was schrijver Peter Handke, die een toneelstuk (Kaspar, 1968) over hem schreef en wiens naam opduikt in Turkensvespers. Het ontbreken van een identiteit was Kaspar Hausers grote probleem. Hij wilde daarom iemand worden. ‘Maar hoe kun je iemand worden, als je niet eens wist wie je voorheen was?’

Kaspar Hauser is een outcast. Hij probeert een bestaan als zakenman op te bouwen, maar het enige wat hij kan is muizen uit deeg kneden en poppetjes snijden. Ook speelt hij mondorgel. Daar zit niemand op te wachten. Kaspar wil niets liever dan bij een betere stand horen en dringt zich op aan ambtenaren en edellieden. Hij woont een tijd bij componist Korngold en wordt ingewijd in de liefde door diens vrouw Alma.

Film

Zelf noemt Kaspar zich een handelaar in illusies, die hij in zijn koffertje meevoert. Hij is begeesterd door stomme films, ‘een wereld naast de bestaande, met gelijke rechten en een evenwaardige logica.’ Dat is ook precies wat er gebeurt in Kaspars hoofd, waarin je een filmprojector kunt horen ratelen. Omdat hij overal buiten staat, verzint hij een eigen werkelijkheid en wordt zo de regisseur en hoofdpersoon van zijn eigen leven. Of zijn het de verzinsels van de Amerikaanse regisseur Sternheim? Of van de schrijver zelf? Van allemaal natuurlijk. Kaspar heeft het gevoel geleefd te worden: ‘Alles wat ik doe is door een ander bedacht, het is om moedeloos van te worden’. Typisch postmodernistisch onderstreept de schrijver het fictieve karakter van zijn proza. Als iemand vraagt wat Kaspar op een debutantenbal tussen de haute volée doet, antwoordt deze:

‘”Daar is geen chantage mijnerzijds aan te pas gekomen, heren. Ik ben er gewoon ingeschreven.”
“Ingeschreven, ja, ja.”
“Door mijn schrijver bedoel ik, een literaire ingreep.”
“En nog vuile taal uitslaan ook.”

Terwijl Kaspar zich in hogere kringen begeeft, belanden gevestigde namen in de goot. Zo treffen we in een bordeel een verwaarloosde en door iedereen verlaten Schubert aan.
Verder ontmoeten we een bonte stoet aan personages die met veel gevoel voor detail worden beschreven. Ze duiken plotseling weer op, maken transformaties door.

Romantiek

Ondanks alle kunstgrepen is Turkenvespers meer dan een literair spel. Het is een roman die stof geeft tot nadenken, bijvoorbeeld over wat instituties waard zijn, vooral de ambtenarij krijgt ervan langs. Bovenal is het een roman over dromen en verlangens en het besef dat deze illusoir zijn. Dat kan elke lezer herkennen. Kaspar Hauser is een romantisch personage. Je voelt met deze verschoppeling mee.

Hoewel de chronologie ontbreekt is er door Ferrons strakke regie geen sprake van chaos. Bovendien was hij een groot stilist: zijn zinnen zijn complex, maar nergens gekunsteld, en ze bezitten aforistische scherpte. Ook zijn (vileine) humor is altijd raak. Hij put uit alle taalregisters: van verheven tot vulgair. Turkenvespers is een ongelooflijk rijke en tijdloze roman die nieuwe lezers verdient.

 

 

Omslag  -

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

Meer van Mathijs van den Berg:

Recent

Een van de betere Nederlandse grafische romans
17 juni 2024

Een van de betere Nederlandse grafische romans

Over 'Het lied van de merel' van Maria van Lieshout
Een invuloefening
14 juni 2024

Een invuloefening

Over 'Dora - Een liefdesgeschiedenis' van Toon Tellegen
Ontroerende familiegeschiedenis
13 juni 2024

Ontroerende familiegeschiedenis

Over 'Autobiografie van een flat' van Otto de Kat
Het wegdenken van woorden
12 juni 2024

Het wegdenken van woorden

Over 'Bijna 90 Hopla’s' van Judith Herzberg
En weer daarheen gaan waar hij vandaan kwam
11 juni 2024

En weer daarheen gaan waar hij vandaan kwam

Over 'Ochtend en avond ' van Jon Fosse