Het mooie meisje

Op de binnenplaats van een huizenblok in de Litouwse hoofdstad Vilnius danst de 9-jarige Inga, een spichtig meisje met een gezicht vol sproeten, vol overtuiging als een vlinder rond in een kring van leeftijdsgenootjes die haar vertellen hoe mooi ze is. Het is een spel dat ‘het mooie meisje’ heet en Inga ‘is hem’, of in dit geval: is haar. Het zijn de openingsbeelden van de film Gražuolė (1969) van de Litouwse regisseur Arūnas Žebriūnas. Engelse titel: The Beautiful Girl.

Hoe breekbaar dit kinderspel is, blijkt wanneer er een nieuwe jongen in het blok komt wonen. Het is een botterik die uit jaloezie het spel verstoort en kapotmaakt door recht in Inga’s gezicht te zeggen dat ze helemaal niet mooi is. Integendeel, hij vindt haar een lelijke aap met sproeten. Weg magie. Weg zelfbeeld. Weg plezier.

Gražuolė, een Litouwse klassieker, gaat over het universum van de kindertijd en het vermogen van kinderen om de werkelijkheid te transformeren door middel van het spel. En in ruimere zin gaat de film over brute lompheid versus onschuld, gevoeligheid, kwetsbaarheid en weemoed, en het vasthouden van de herinnering aan wat verdwenen is. Zo zien we een herdershond die elke dag op de kade zit op de plek waar zijn baasje maanden daarvoor is verdronken. En een oude man die op een bank zit op de plek waar zijn geboortehuis stond voordat het gesloopt werd. 

Arūnas Žebriūnas (1930-2013) studeerde in 1955 af aan de Academie van Beeldende Kunsten in Vilnius als architect, waarna hij toetrad tot de Litouwse Filmstudio. Hij maakte zijn regiedebuut in 1959 en legde zich voornamelijk toe op het maken van kinderfilms – maar dan niet bedoeld voor kinderen, maar voor volwassenen. Het verschafte hem de gelegenheid om ondanks de censuur in betrekkelijke vrijheid zijn gang te kunnen gaan. 

De onderliggende politieke boodschap (het is de tijd van de Sovjet-Unie) van Gražuolė is intussen duidelijk. De nieuwkomer krijgt geen naam, maar wie de film ziet snapt direct waar de vernielzuchtige binnendringer voor staat. (Tegenwoordig krijgen Litouwse schoolkinderen vanaf tien jaar gevechtstraining, inclusief het gebruik van wapens. Dat hebben ze niet zelf verzonnen, maar overgenomen van Rusland, waar dat ook gebeurt.)

Het is de uiterst stijlvolle manier waarop Žebriūnas zijn verhaal brengt, die maakt dat de film veel meer is dan een verkapte vorm van kritiek en een op zichzelf staand, tijdloos en universeel meesterwerkje genoemd mag worden. Hij vertelt zijn verhaal in betoverende metaforen en met een verfrissende lichtvoetigheid, die nog versterkt wordt door de sfeervolle score van de toen net afgestudeerde jazzpianist en componist Vyacheslav Ganelin, die de geest van de liedjes van Françoise Hardy ademt. In 2018 is Gražuolė in Frankrijk ‘(her)ontdekt’ en in de bioscoop en op dvd uitgebracht. Nu de rest van de wereld nog.

 

 



Hans Heesen is filmhuisdirecteur, docent Filmacademie Amsterdam en proza schrijver. Onlangs verscheen zijn derde roman bij uitgeverij IJzer, Tenminste voor een bepaalde tijd.

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!