De mens als deurbel

De donkere dagen voor kerst zijn nooit meer hetzelfde sinds De avonden van Simon van het Reve. Geen knus knappend haardvuur, engelenhaar en dampende chocolademelk, maar waterkou, potkachel, haaruitval en appel-bessen wijn. Heden ten dage is er wijn van echte druiven, maar de kerstboom is van kunststof en het haardvuur een scherm met online vlammen. En wij consumeren fake-nieuws op onze smartphones en ontlenen ons zelfbeeld aan selfies. De echte werkelijkheid speelt zich af achter een scherm en de mens blijft verweesd en ontzield achter. Nogal wat boeken die ik afgelopen jaar las gingen daarover: de digitale erosie van het zelf. Het leverde weinig wandtegelrijpe citaten op, maar des te meer zinsneden die zich met verontrustend gemak in mijn hersens vasthaakten.

In de roman Nulpunt van Don Delillo, wil een man zich samen met zijn terminaal zieke vrouw laten invriezen, in afwachting van een tijd waarin zij wél kan worden genezen. In een kliniek in een leeg woestijnlandschap worden ze klaargestoomd voor een bestaan waarbij ze enkel in hun geest leven, met hun diepgevroren lichaam opgeslagen in een ondergrondse cocon. Volgens een van hun begeleiders is dat maar goed ook: ‘“De wereld daar boven ons, gaat het afleggen tegen de systemen,” zei ze. “Tegen de transparante netwerken die langzaam de stroom stremmen van al die aspecten van wezen en karakter die mensen onderscheiden van liftknopjes en deurbellen.”’

Ook de verhalenbundel Als het lot lacht van Adam Johnson speelt zich af in een nabije toekomst. In het openingsverhaal bouwt de hoofdpersoon een hologram van Kurt Cobain om zijn zwaar zieke en vrijwel geheel verlamde geliefde te troosten – van zelfmoord te weerhouden, zeg maar. Het werkt, tot het niet meer werkt: ‘Ze buigt naar Kurt Cobain toe alsof ze haar armen om hem heen wil slaan en hem wil vasthouden, alsof ze is vergeten dat haar armen niet functioneren en er geen hij is om te omhelzen.’

Lees de recensie van Martenjan Poortinga over Als het lot lacht hier op Literair Nederland.

Outline van Rachel Cusk gaat niet over digitaliseringshorror, maar over een vrouw die na relatie- en huwelijksperikelen zichzelf kwijt is. In het boek krijgt ze nauwelijks gestalte, maar wel een omtrek (vandaar ‘Outline’), door de verhalen die anderen haar over zichzelf vertellen. Die leiden bij haar tot overwegingen als ‘Ik wist niet zeker of het binnen een huwelijk mogelijk was om te weten wie je eigenlijk was, of zelfs maar om wat je was te scheiden van wat je was geworden door de ander. Ik bedacht dat het hele idee van een ‘echte’ ik wel eens illusoir zou kunnen zijn.’

Hoe zo’n wereld bevolkt door illusoire identiteiten eruit ziet, daarover schrijft Juli Zeh in haar roman Ons soort mensen. Een plattelandsdorp in voormalig Oost-Duitsland is nog nauwelijks hersteld van de Wende, als de eco-ingenieurs, de alto’s, de risico-kapitalisten en de flexwerkers vanuit Berlijn en het westen oude huizen en verlaten boerderijen betrekken en de nieuwe wereld binnenbrengen. Gevolg: de dorpsgemeenschap verkruimelt, de landbouwgrond wordt gereduceerd tot een investerings-opportunity en alle oorspronkelijke  bewoners voelen zich ontheemd. Een ex-bewoner keert terug. ‘Hij had het gevoel in een parallel universum te zijn beland. Een no-man’s-Disneyland.’ En over de inwoners zegt iemand: ‘Ze waren net als Gombrowski’s koeien, die ook niet langer gemolken en geslacht, maar beheerd werden. Sinds kort droegen de dieren transponders om hun nek en draafden vrijwillig van voedertrog via melkmachine naar massageborstels, ligbedden en schietpin.’

Miriam Rasch schreef met haar essaybundel Zwemmen in de oceaan een ‘survivalguide voor de ziel in de postdigitale wereld’ om Roel Bentz van den Berg te citeren. Ook zij zegt ‘Het zelf is een bruikbare illusie – men spreekt erover alsof het bestaat, en daar is dan ook alles mee gezegd.’ Niet alles, ontdek je als je verder leest. Want in verhalen, romans en gedichten stelt de literatuur de diagnose en biedt de literatuur het tegengif. Rasch signaleert dat laatste in de beroemde Mijn Strijd-cyclus van Karl-Ove Knausgård: ‘In het laatste deel van Mijn strijd – Vrouw – heeft Knausgård het in dit verband over ‘werkelijkheidshonger’: het verlangen naar iets echts in een wereld die van zichzelf steeds onechter wordt.’

De taak van de literatuur: strijden tegen het einde van de zin.