3 oktober 2011

Het eigen gelijk van Roelf Bolt – over misleiding en misleiding

Recensie door: Martin Lok

Recensie door Martin Lok

Soms krijg je een boek in handen waar je je onmiddellijk van afvraagt wat je ermee moet. Wie schrijft in godsnaam meer dan vierhonderd pagina’s over liegen en vervalsen? En wie leest het? Maar iedereen verdient een kans. Dus stort ik me vol goede moed op Leugenaars & vervalsers, een kleine encyclopedie van misleiding. Op zoek naar de mooiste of meest ontroerende leugen. Bolt heeft zeker pareltjes verzameld die hieraan voldoen. Maar hij gebruikt er wel erg veel woorden voor, en zijn eigen waarheid overheerst hier en daar zo, dat het me gaat tegenstaan. Waar je verwacht dat de leugenaar in de beklaagdenbank hoort te zitten kruipt deze lezenderweg steeds meer in de positie van de underdog. Zodat ik na driehondervierentachtig lemma’s niet langer de leugenaars maar de verzamelaar ervan opgelucht terzijde leg.

Alhoewel Roelf Bolt aangeeft geen mensen-mens te zijn, stort hij zich zich verbeten op dat specifieke domein van de condition humaine dat misleiding heet. Hij benadert daarbij de leugen en vervalsing op semi-wetenschappelijke wijze, alsof hij zich daarmee bij voorbaat het academische gelijk toe-eigent. Zijn definitie van een leugenaar bestaat uit zes onderdelen. Maar de details daarvan voeren wat mij betreft voor deze reflectie op Bolt’s kleine encyclopedie te ver. Ook zonder dat lukt het me vast om een beeld van zijn boek te geven. Overigens blijkt reeds uit zijn definitie van de leugenaar dat Bolt hen niet geheel onbevooroordeeld tegemoet treedt. Bijvoorbeeld als hij politici uitsluit, omdat liegen inherent zou zijn aan het politieke bedrijf. Je kan volgens hem dan ook niet spreken van ‘politici die liegen’, maar slechts van ‘politici die politiek bedrijven’. Net als spionnen en handelslui hebben politici volgens Bolt van de leugen hun beroepstrots gemaakt. Een reden om ze wat hem betreft uit te sluiten. Dat hij daarmee in één klap een grote groep politici die de waarheid wel serieus neemt bruuskeert is collateral damage dat hij in zijn strijd tegen wat hij misleiding noemt blijkbaar voor lief neemt.

Zoals gezegd bevat Bolt’s walhalla van de misleiding driehonderdvierentachtig leugens en vervalsingen. Er zitten zeker interessante bij. Bekende ook, zoals Frank William Abagnale jr., die zo geweldig door Leonardo di Caprio in Catch me if you can werd neergezet. En natuurlijk ook minder bekende, zoals de 23rd Headquarters Special Troops, een speciaal Amerikaans legeronderdeel uit de Tweede Wereldoorlog, dat met elfhonderd man een troep van meer dan dertigduizend manschappen kon simuleren. Ook kom je te weten dat tegenwoordig aardappels, rijst en kaas vervalst worden. En dat Einstein en Newton de wetenschap soms een handje hielpen door wel een hele speciale selectie van de feiten te maken. Allemaal grappige koffietafelweetjes, die verder echter weinig om het lijf hebben.

Een hele mooie en vermakelijke leugen is die van de gebroeders Boeke. Zij wilden in 1929 hun vader – archeoloog in Utrecht – pesten en begroeven daarom een ‘Romeinse potscherf’ met een groet van Caesar aan de toenmalige burgervader van Utrecht, Fockema Andreae. Een grap die jaren later voor de nodige verwarring zorgt. Dat kattenkwaad echter ook minder fortuinlijk kan uitpakken bewijst het lemma over de Amerikaanse rechter Ciavarella (veel misleidingen hebben overigens Amerikaanse roots; je vraagt je toch af wat je daarvan moet vinden). Deze rechter strafte in de periode 1999-2008 ondeugende jongeren als ware criminelen, om zo een door hemzelf gefinancierde gevangenis voor jeugdige delinquenten gevuld te krijgen. Het is een ongelofelijk verhaal en een lemma waarin Bolt mijns inziens terecht de leugenaar op het hakblok legt.

Maar niet al zijn veroordelingen zijn zo terecht. De kleine encyclopedie doorlezend merk ik dat gaandeweg niet zozeer de leugenaars mij gaan tegenstaan. Dat voorrecht is uiteindelijk vooral de samensteller van de bundel gegund. Bolt blijkt een grote weerzin te hebben tegen alles wat net naast zijn wetenschappelijke ‘waarheid’ staat, en zet naar mijn smaak wat al te onbarmhartig de één na de andere ‘kwakzalver’ tegen de schandpaal. Zoals Maria Sickesz, de bedenker van de orthomanuele therapie. Een behandelwijze die toch redelijk goed gevestigd is en jaarlijks vele mensen helpt het leven wat te veraangenamen. Naast ‘kwakzalvers’ heeft Bolt ook beslist geen zwak voor religie, volgens hem waarschijnlijk nog een grotere bron van misleiding dan de kwakzalverij. Zo nagelt hij tot mijn grote verdriet ook Francesco Forgione als leugenaar aan het kruis. Nu zal er bij deze mededeling in Nederland weinig stof opwaaien. Terwijl deze ‘misleider’ tot op de dag van vandaag vrijwel geheel Italië in zijn ban houdt. De Italianen zien Forgione, beter bekend als Padre Pio, echter niet als bedrieger, maar eerder als heilige. En alhoewel ik de eerste ben om toe te geven dat de Italianen het met waarheid niet altijd even nauw nemen en zeker een zwak aan de dag kunnen leggen voor de meest oneerlijke landgenoten, merk ik dat Bolt’s onbarmhartige veroordeling van veel van zijn ‘misleiders’ me steeds meer tegen gaat staan. Het ontbreekt het er nog maar net aan dat hij Jezus een plaatsje in zijn encyclopedie gunt, die daarvoor met zijn wetenschappelijk wat lastig liggende wederopstanding uit de dood in Bolt’s eigen universum zeker een geschikte kandidaat zou zijn.

Wat me al met al bij het lezen van vierhonderd pagina’s vol misleidingen uiteindelijk vooral hindert is dat niet zo zeer de leugen centraal staat maar het eigen gelijk van de samensteller. Terwijl dé waarheid in veel gevallen echt niet zo eenduidig is. Vaak zijn er meerdere gezichtspunten, die op zijn minst gedeeltelijk verdedigbaar kunnen zijn. De scheidslijn tussen misleiding en waarheid kan flinterdun zijn. Afhankelijk van het vertrekpunt dat je kiest. Dat zou iemand die zich erin verdiept toch moeten weten. Iets meer oprechte reflectie daarop had Bolt voor me ingenomen. Zoals bijvoorbeeld Antonio Pennacchi dat wel doet in Het Mussolinikanaal, zijn familie-epos over een arme fascistische boerenfamilie in Italië. Pennacchi laat één van de hoofdrolspelers in zijn roman, oom Adelchus, bij het overdenken van gruweldaden van het fascisme tot het inzicht komen dat ‘iedereen zijn eigen gelijk heeft’. Deze ontboezeming is de sleutel tot deze indrukwekkende saga en getuigt van een inzicht in waarheid en onwaarheid dat Roelf Bolt, al zijn semi-wetenschappelijke pretenties ten spijt, helaas niet is gegeven.

 

Leugenaars & vervalsers
Een kleine encyclopedie van misleiding

Auteur: Roelf Bolt
Verschenen bij: Uitgeverij Querido (2011)
Aantal pagina’s: 464
Prijs: € 22,50

Het eigen gelijk van Roelf Bolt
over misleiding en misleiding
ISBN: 9789021439440

Meer van Martin Lok:

12 juli 2017

Het geluid van een brekend hart

Over 'Ik heet Lucy Barton' van Elizabeth Strout
30 mei 2017

Kunst als antwoord op existentiële vragen

Over 'Zout in de wond' van Jurriaan Benschop
26 oktober 2016

Een knap romandebuut

Over 'Drie dagen' van Nina Roos

Recent

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman

Verwant

3 oktober 2011

Naar een rustig heenkomen voor de zoekende mens

Over 'Denken op de plaats rust' van over misleiding en misleiding
3 oktober 2011

Recensie door: Laura Schans

Over 'Recensie: In een vreemde kamer ' van over misleiding en misleiding