19 mei 2014

God is een Braziliaan – Harrie Lemmens

Literatuur als invalshoek

Recensie door Olivier Rieter

Er zijn in de loop der tijd vele visies op het fenomeen reizen geformuleerd. Twee van de meest voorkomende varianten lijken niet met elkaar te verenigen, namelijk dat reizen je horizon verbreedt en dat reizen juist iets is voor mensen met weinig fantasie. Volgens het laatste denkbeeld heeft een goed functionerend mens aan zijn omgang met de bekende omgeving voldoende voor een rijk leven. Het is aan jezelf om je realiteit te kleuren, zo bont als je maar kunt. Op reis gaan is dan iets voor mensen die een tekort in zichzelf ervaren en hopen dat omgang met het exotische hen zal stimuleren. Een dergelijke visie gaat ervan uit dat je de verwondering om het leven steeds opnieuw in jezelf en je vertrouwde omgeving kunt vinden. Het lijkt echter zo te zijn dat jezelf blootstellen aan andere ervaringen wel degelijk iets toevoegt. Je maakt kennis met de andersheid van de Ander en zit minder opgesloten in je eigen zelf als je reist. Voorwaarde is wel dat je de omgeving tegemoet treedt als geoefend waarnemer.

Precies dat doet de vertaler van Portugese literatuur Harrie Lemmens in zijn reisboek over Brazilië. Hij gelooft dat reizen de mens kan voeden en verrijken. In zijn boek God is een Braziliaan bezoekt hij met zijn fotograferende vrouw acht steden in het land met de meeste Portugees sprekenden. Lemmens kiest niet voor het uitvergroten van het exotische en ook gaat hij nauwelijks in op zaken als samba, carnaval en voetbal, waarmee veel mensen Brazilië associëren. Vanuit zijn literaire kundigheid kiest hij ervoor de locaties die hij bezoekt steeds in verband met schrijvers te brengen. Zo biedt hij een gevarieerd beeld dat enthousiasmeert en de lezer benieuwd maakt naar diverse van de besproken auteurs. Misschien meer nog dan naar de bezochte steden.

Toch weet Lemmens de steden treffend te evoceren. Door het lezen van zijn boek leer je waarschijnlijk meer over Brazilië dan als je het land daadwerkelijk zou bezoeken, maar onvoorbereid. Als onvoorbereide weet je immers niet wat je ziet en had je net zo goed thuis kunnen blijven. Lemmens gebruikt misschien iets te veel termen als ‘fraai’, ‘wonderschoon’ en ‘prachtig’, waar de lezer liever tot dat oordeel zou komen door de context die wordt opgeroepen. Maar dat is van ondergeschikt belang. De auteur weet zeer duidelijk te maken dat iemand die openstaat voor cultuur en andere mensen veel meer kan halen uit een bezoek aan het buitenland dan slechts een zongekleurd lijf.

God is een Braziliaan biedt historische context van de bezochte steden. Als historiserend auteur slaat Lemmens de plank zo nu en dan mis. Zo stelt hij dat van de Europese volkeren alleen de Belgen altijd hebben bestaan.(59). Dat is een merkwaardig denkbeeld. Het volk der Belgen uit de oudheid heeft weinig van doen met het surrealistische curiosum dat het moderne België is. Op bladzijde 239 vergist Lemmens zich in de eeuw dat de Braziliaanse keizers aan de macht waren. Dergelijke kleine missers doen enigszins afbreuk aan het geheel, omdat ze de autoriteit van de auteur ondergraven.

Hier en daar neemt Lemmens een ferm standpunt in, bijvoorbeeld als hij het heeft over het onrecht dat de indianen is aangedaan. Hij schrijft: ‘Nee, de geschiedenis is niet fraai. Nooit. Nergens. De geschiedenis is het verhaal van geweld.’ Hij voegt er aan toe: ‘Maar je kunt de geschiedenis ook niet terugdraaien, je kunt niet ongedaan maken wat, al dan niet gesteund door de wet (en welke?), werd aangericht. Toch is dat nu juist de steeds luider wordende wens, of eis, van groepen indianen en sympathisanten die de toenemende reeks herdenkingen van dergelijke gruweldaden aangrijpen om zich te manifesteren.’ (57) Lemmens lijkt met deze visie deels voorbij te gaan aan het echte leed dat in het verleden is aangericht en dat best benoemd mag worden, als correctie op het verhaal van de winnaars dat geschiedschrijving volgens een bekend (en waar) cliché is. Toch is er ook wel iets te zeggen voor zijn realisme. Elke periode uit de geschiedenis kent zijn slechtheid. Daar verander je niets aan en misschien moet je een dergelijke slechtheid maar accepteren als inherent aan het leven. Het is de wisselwerking tussen goed en kwaad uit het verleden die de geschiedenis zo’n fascinerend schouwspel maakt. Zonder de menselijke slechtheid was het leven saai, een eeuwig samenzijn in het aards paradijs zonder verhaal en zin.

Niet alleen samba en voetbal spelen geen hoofdrol in het boek. Ook het begrip ‘saudade’ ontbreekt, de nostalgie van Portugeestaligen. Dat is jammer omdat dit fenomeen een invalshoek had kunnen zijn om iets meer over de aard van de Braziliaan te vertellen. Het boek zoals het er ligt is vooral een beschrijving van de culturele elite, de volkscultuur van de gewone man blijft wat onderbelicht. Ook is het jammer dat de hoofdstad van Brazilië, Brasilia, ontbreekt. Brasilia is een stedenbouwkundig experiment dat in de jaren vijftig van de vorige eeuw werd geschapen, met onder meer veel architectuur van Oscar Niemeyer.

God is een Braziliaan is een rijk boek dat de lezer iets laat ervaren van plaatsen die hij of zij waarschijnlijk nooit zal bezoeken. Met veel aandacht voor kleuren en details roept Lemmens een beeld op dat strikt persoonlijk is, maar dat een universele zeggingskracht heeft. Er blijkt uit dat kennismaking met de cultuur van andere landen essentieel is om iets te begrijpen van wat het is om een volwaardig mens te zijn.

 

 

God is een Braziliaan
Harrie Lemmens
Verschenen bij: Singel Uitgeverijen
ISBN: 9789025302870
288 pagina's
Prijs: € 22,50

Meer van Olivier Rieter:

15 september 2017

Een wonderlijk leerdicht 

Over 'Syfilis, of de Franse ziekte' van Girolamo Fracastoro
24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
13 april 2017

Kijkje in de psyche van een autist

Over 'Pauwl' van Erik Jan Harmens

Recent

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman

Verwant

19 mei 2014

Sluit je ogen maar

Over 'Als ik mijn ogen sluit' van Harrie Lemmens