8 mei 2017

Van licht en donker – Anton Dautzenberg & Diederik Stapel

Geen Blow-up-gevoel

Recensie door Hans Muiderman

Een bijna lege filmzaal waar nog twee mannen zitten. Je ziet ze op de rug, de man links houdt de handen achter zijn hoofd. Een houding waarmee je peinst, je gedachten ordent over wat je zojuist gezien hebt. De film heeft indruk op hen gemaakt, dat zie je zo. Zelfs na de aftiteling – het zaallicht is weer aan – zijn ze blijven zitten. Dit beeld staat op de achtercover van Van licht en donker. De mannen zijn de schrijvers, links Anton Dautzenberg, naast hem Diederik Stapel. Op de voorkant een foto van (een affiche van) de film Blow-Up (1966). Hebben de mannen zojuist die film gezien?

Het is niet het eerste ‘project’ dat Dautzenberg en Stapel samen doen. In De Fictiefabriek (2014) schrijven ze elkaar een jaar lang brieven. Van licht en donker is een bundeling van vijftig essays die in 2016 wekelijks verschenen op de website van Cinecitta in Tilburg. Het was honderd jaar geleden dat daar in de grote zaal de eerste film vertoond werd.
Maartje Wortel schrijft in het voorwoord dat de twee schrijvers ‘al dan niet bewuste meesterontregelaars zijn’ en ze ‘laten […] in dit boek zien dat de verbeelding alle kanten op mag, of misschien wel móét zwiepen.’ Dat maakt nieuwsgierig.
Je zoekt als lezer naar een inhoudsopgave of een structuur waarmee je de essays te lijf kan gaan. Die vind je niet. In het Register staan de circa 300(!) titels van films die in het boek voorkomen maar een overzicht van namen van regisseurs ontbreekt. Je vraagt je al snel af waarom er tot dit boek besloten is. Verder bladerend ga je op zoek naar films die je kent.

Mooi dat je in een van de eerste essays de maniakale acteur Klaus Kinski tegenkomt. ‘Tijdens de opnames van Fitzcaraldo (1982) liepen de spanningen zo hoog op dat Herzog [de regisseur, hm] naar eigen zeggen op het punt stond Kinski te (laten) vermoorden.’ Ook Marcello Mastroianni en Frederico Fellinni passeren. Dautzenberg formuleert hét kenmerk van hun samenwerking: ‘… de acteur die begrijpt dat hij is uitverkoren om de angsten en fantasieën van de regisseur te exploreren, misschien zelfs wel te bezweren, en de regisseur die het ego van de acteur optimaal weet te strelen en te verdiepen.’ Na zo’n zin kijk je anders terug naar de films die je van hen gezien hebt.
Veel essays – bij een aantal is ‘notitie’ een beter woord – staan op zich, maar om de schijn van eenheid tussen de essays te bewaren, begint de eerste alinea van het volgende essay met de thematiek van het vorige. Het voortdurende gebruik van – om in filmtermen te blijven – deze fade out/fade in-vorm doet geforceerd aan.

Natuurlijk zijn er, gelukkig maar, een aantal essays met juist wel een onderling inhoudelijk verband. Over het Engelse filmbedrijf Hammer dat vele horrorfilms produceerde zoals de bekende The Curse of Frankenstein (1957) en Dracula (1958). In het daarop volgende essay zet de definitie van horror de lezer op het puntje van zijn bioscoopstoel: ‘Horror is een oefening in op een geloofwaardige manier angst inboezemen om met het gewonnen vertrouwen vervolgens op een extreme manier aan de haal te gaan. Bloed op de lens, hersenen in de gootsteen.’ De overgang naar een tekst over oorlogsfilms voelt als vanzelfsprekend aan en eindigt, na drie essays over horror en geweld, cynisch met: ‘Oorlogsfilms tonen ons wie we zijn, in de volle breedte. We zijn lief én gewelddadig. Bang én dapper. Geil én impotent. We stoppen landmijnen in het zand en graven ze later weer op. Of niet natuurlijk.’ Schrijven kunnen ze. Al is Stapel vaak te wijdlopig.

In een essay over de James Bond-films schrijft hij: ‘Een appel is een appel, een banaan is een banaan en een feit is een feit. Sommige dingen staan nou eenmaal onomstotelijk vast. Maar als iedereen ergens hetzelfde van vindt, moet je je  misschien gaan afvragen of de waarheid geen geweld wordt aangedaan. Is de aarde rond? Ik vind van niet. Ik vind hem vrij plat als ik eerlijk ben. In de wereld van mening en beleving is unanimiteit een uiting van rommel en gedoe.’ Een alinea die met de laatste zin had kunnen volstaan.
Daarbij komt dat bij een bespreking van een film altijd, hoe kort dan ook, de kern van het verhaal verteld moet worden. Maar die noodzaak wordt hinderlijk als dat te vaak gebeurt. Dat het ook anders kan laat Dautzenberg zien in de beschrijving van de openingsscène van Harold and Maude (1971): ‘Zijn gezicht is nu even te zien, half verstopt in het donker: het is geen man, maar een keurig gekapte tiener met grote kwetsbare ogen. Hij loopt naar een stoel, klimt erop en springt. Bungelende benen.[…] Een dame komt de salon binnen, kijkt even naar de jongeman en pakt de telefoon. Ze kijkt geïrriteerd op: “I suppose you think that’s very funny, Harold.”’ Hij vertelt niet het verhaal, maar laat zien hoe het gefilmd is. Je leest en ‘kijkt’ film tegelijkertijd.

In een van de laatste essays verklaart Dautzenberg de achterkant van het omslag. ‘Ik herinner me dat ik voor het eerst Blow-Up zag en dat ik na afloop de zaal niet wilde verlaten. Ik wilde nog even blijven wonen in het kleurrijke Londen van de swinging sixties: de stijlvolle parken, de sfeervolle jazzclubs, de mooie mensen. Buiten was het grijs en grauw – het regende op de heenweg –, ik wilde meer Blow-Up.’
Je hebt overduidelijk te doen met gedreven cinefielen, maar toch lukt het de schrijvers niet om bij de lezer een Blow-up-gevoel op te roepen. Je vraagt je voortdurend af in welk type boek je leest. De bundeling van vijftig, reeds eerder gepubliceerde, teksten heeft niet geleid tot een overtuigend boek. De caleidoscopische vorm met te veel filmtitels, uitweidingen en de vaak geforceerde overgangen tussen de essays zit de inhoud in de weg.

 

 

Van licht en donker
Anton Dautzenberg & Diederik Stapel
Verschenen bij: Uitgeverij Jurgen Maas
ISBN: 9789491921353
326 pagina's
Prijs: € 19,95

Meer van Hans Muiderman:

18 april 2017

De natuur zijn

Over 'Het vogelhuis' van Eva Meijer

Recent

23 juni 2017

Een disharmonisch tegengeluid

Over 'De wolkenmuzikant' van Ali Bader
22 juni 2017

Een lekker tussendoortje

Over 'De spionne' van Jean Echenoz
21 juni 2017

Van een fascinerende wispelturigheid

Over 'J.B.W.P.Het leven van Johan Polak' van Koen Hilberdink
20 juni 2017

Een mens van vlees en bloed

Over 'Chelsea Girls' van Eileen Myles
19 juni 2017

Stinkende lijven en slapeloze nachten

Over 'Tien dagen die de wereld deden wankelen' van John Reed

Verwant