8 maart 2013

Gabriela – Jorge Amado

Meesterlijke volksroman

Recensie door Niels Nijborg

Nieuwe tijden breken aan in Ilhéus. Het is 1925 en de stad groeit doordat de cacao-plant er goed gedijt. Door de cacao-plant is er een rijke bovenklasse van zogenaamde kolonels ontstaan, en later ontstaat ook een middenklasse die gesteund wordt door rijke zakenlieden afkomstig van buiten het stadje. De op geweld en traditie gebouwde macht van de oude kolonels is tanende. Het begint er steeds meer op te lijken dat de komende verkiezingen door de middenklasse zullen worden gewonnen. Maar de tijden dat conflicten werden beslecht met geweld zijn nog niet helemaal voorbij. Deze ontwikkeling maakt de roman Gabriela van Jorge Amado vergelijkbaar met De tijgerkat van Di Lampedusa, waarin ook de overgang van een feodale naar een moderne samenleving wordt beschreven. Amado’s toon is echter veel vrolijker en zijn roman is rijker aan personages en geuren. Gabriela is kort gezegd meer een meesterlijke volksroman dan een meesterwerk.

Jorge Amado (1912-2001) wordt beschouwd als een van de grootste Braziliaanse schrijvers. Hij bracht zijn jeugd door in Ilhéus en de stad speelt in veel van zijn romans een rol. Al op jonge leeftijd was hij zich bewust van het lot van mensen aan de onderkant van de samenleving en hij bekeerde zich tot het communisme. Deze politieke overtuiging komt ook tot uiting in zijn romans. Later schreef Amado romans die minder op sociale thema’s en meer op vrouwen en avonturen gericht zijn. Maar de politieke thema’s zijn nooit helemaal verdwenen uit zijn boeken.

Gabriela is een roman uit Amado’s tweede periode. Zelfs tragische gebeurtenissen worden met een soort vrolijke luchtigheid gebracht en de sensualiteit van Gabriela en andere vrouwen wordt meermaals beschreven. Ook sociale verandering is een belangrijk thema in het boek. Naast de ontwikkeling naar een meer beschaafde samenleving in het algemeen wordt de ontwikkeling van de rol van vrouwen door Amado tot centraal thema gemaakt. Vrouwen hebben een traditionele rol in het oude Ilhéus. Eenmaal getrouwd komen ze nauwelijks het huis uit en dienen ze te zorgen voor de thuisbasis van de man. Er zijn ook andere manieren voor de vrouw om zich te gedragen, elk hoofdstuk van Gabriela is opgedragen aan een van die vormen. Er is de kwijnende vrouw die verlangt naar de man die buiten haar bereik is; er is de onderhouden vrouw; er is de vrouw die verlangt naar studie en onafhankelijkheid; en er is Gabriela die met haar onschuld, kookkunsten en schoonheid de verhouding tussen man en vrouw in Ilhéus volkomen op zijn kop zet. Haar naïeve verlangen naar vrijheid leidt uiteindelijk tot meer vrijheid voor alle vrouwen in het nieuwe Ilhéus.

Ilhéus is een kustplaats in Brazilië en een prachtig, maar relatief onbekend decor voor veel lezers. Brazilië voert binnen Latijns-Amerika een geheel eigen literaire koers. Dit wordt onder andere veroorzaakt door het taalverschil met de omringende landen. Ilhéus en de rol van de kolonels in Gabriela doen zeker denken aan Macondo en de boeken van Marquez, maar het magisch-realisme ontbreekt volkomen. Amado beschrijft een historische en sociale ontwikkeling en is daarbij meer begaan met de onderklasse. Bovendien zijn de romans volkser en vrolijker, er heerst een soort argeloosheid in Gabriela. De roman dompelt je onder in beelden, geluiden en geuren van een voorbije tijd in een exotisch land. De lezer moet in het begin misschien wennen aan de vele figuren, maar daarna wordt hij meegesleept door de vele anekdotes en (bij)figuren die de roman bevolken. De inwoners van het dorp, de politieke strijd, de affaires en de schandalen worden allemaal beschreven op een bijna nonchalante manier. Dat maakt het boek zeer vermakelijk en onderhoudend, een spetterende roman die met veel plezier te lezen is.

Overigens veel complimenten voor de fantastische vertaling van Maartje de Kort. Haar liefde voor het boek en de taal is af te lezen aan de vertaling. Bovendien voegde ze een verklarende woordenlijst en een kort essay over Amado aan het boek toe. Er is natuurlijk al het nodige uit het Braziliaans vertaald door August Willemsen: Drummond de Andrade, Guimares Rosa, Ramos en natuurlijk De binnenlanden van Euclides da Cunha. Voor dat laatste boek wordt tegenwoordig op internet voor tweedehands exemplaren soms meer dan 200 euro gevraagd. Misschien is het tijd voor een herdruk? Er zijn echter nog veel meer literaire schatten te vinden in dit enorme en prachtig diverse land. Hopelijk zal Maartje de Kort zich daarmee nog veel gaan bezighouden.

 

 

 

Gabriela
Jorge Amado
Vertaling door: Maartje de Kort
Verschenen bij: Athenaeum-Polak & Van Gennep
ISBN: 9789025369897
456 pagina's
Prijs: € 24,95

Meer van Niels Nijborg:

2 december 2013

Sympathiek boek 

Over 'Een dag om aan de balk te spijkeren ' van Rinus Spruit
27 mei 2013

Zo mooi dat het bijna pijn doet

Over 'Het verhaal van Chirbet Chiz’a ' van S. Yizhar
25 maart 2013

Recensie door Niels Nijborg

Over 'Geschiedenis van een berg ' van Peter Verhelst

Recent

23 november 2017

Weidse landschappen, bekraste zielen

Over 'Idaho' van Emily Ruskovich
21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

Over 'en toen aten we zeehond' van Nicoline Timmer
20 november 2017

Het leven ontwijken

Over 'Kraaien tellen' van Lucas de Waard
17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef

Verwant

8 maart 2013

Recensie door: Martin Lok 

Over 'Recensie: De leerschool van het lijden ' van Jorge Amado
8 maart 2013

Cryptisch puzzelproza in poëtische stijl

Over 'Nedjma ' van Jorge Amado