8 maart 2017

De schooldagen van Jezus – J.M. Coetzee

Een ondoorgrondelijk verhaal 

Recensie door Vic Veldheer

Wanneer een schrijver, die je graag leest en van wie je enkele goede boeken hebt gelezen, een nieuw boek publiceert, ben je daar benieuwd naar. In het verleden waren dat van Coetzee Wereld en Wandel van Michael K en In ongenade, stuk voor stuk mooie boeken. Vooral In ongenade is een aangrijpend verhaal en prachtig geschreven.

De schooldagen van Jezus is een vervolg op het in 2013 verschenen De kinderjaren van Jezus. De ontvangst van De kinderjaren van Jezus was gemengd: niet direct te begrijpen en met vele indirecte en directe verwijzingen naar filosofisch gedachtegoed. Dat wetende begin je met enige schroom te lezen. Maar eerst iets over de verhaallijn van De Kinderjaren van Jezus.

De kinderjaren van Jezus
Dit boek gaat over de vlucht over zee van de vijfjarige David en de 45 jarige Simon naar een Spaanstalig land. Ze krijgen een nieuwe naam en nieuwe persoonsgegevens, hun persoonlijke geschiedenis moeten ze achter laten. Op de boot ontfermt Simon zich over David, werpt zich op als zijn pleegvader. David had een brief van zijn moeder bij zich, maar is die kwijt geraakt. Simon belooft David in het land van aankomst een moeder te zullen zoeken voor hem. Hij vindt die uiteindelijk in Ines.
David blijkt een bijzonder kind, dat zich niet gemakkelijk schikt; hij loopt uit de pas, is eigenwijs, eigengereid en zoekt steeds de confrontatie met Simon, hoe jong hij ook is.

De schooldagen van Jezus
Ines, Simon en David zijn weer op de vlucht, nu voor de onderwijsinspectie, omdat ze David van school houden. Ze zijn op zoek naar onderwijs dat beter past bij David. Uiteindelijk komen ze terecht in Estrella. Maar in die stad is geen ‘normaal’ onderwijs, er zijn slechts twee opleidingsinstituten, een muziekacademie en een dansacademie. David wil naar geen van beiden, maar wordt tot een keus gedwongen; dan kiest hij voor de dansacademie waar hij vooral leert over het verband tussen sterren en dansen. Hij leert cijfers – de 1, de 2 en de 3 – dansen. Het dansonderwijs is erop gericht de ziel van de leerlingen in contact te brengen met de beweging van het universum. Die bewegingen manifesteren zich in getallen die zich bevinden tussen de sterren en die door middel van dans kunnen neerdalen in het hier en nu. Deze filosofie is volstrekt onbegrijpelijk, net zoals veel andere gebeurtenissen in het boek.

Neem het volgende voorbeeld. De dansacademie wordt geleid door een echtpaar waarvan de mooie, door vele mannen begeerde vrouw Ana Magdalena (what’s in a name) een relatie blijkt te hebben met de conciërge van het naastgelegen museum, Dimitri geheten. Deze Dimitri is een merkwaardig personage die rondhangt bij de dansacademie om maar een glimp van zijn minnares te kunnen opvangen. Hij is zeer geliefd bij de leerlingen en ook David mag hem graag. Wanneer Ana Magdalena dood wordt gevonden, blijkt zij te zijn vermoord door Dimitri. Hij weigert te zeggen waarom hij dat heeft gedaan en wordt veroordeeld tot levenslange dwangarbeid in de zoutmijnen. Deze moord vindt halverwege het boek plaats en domineert de tweede helft van het boek, waarin Dimitri meer en meer bizarre trekken vertoont. Zo probeert hij Simon in te schakelen om zijn eigen straatje schoon te vegen (aanvankelijk weigert hij, later doet Simon wat hem gevraagd wordt). Ook weet Dimitri, wanneer hij onderzocht wordt in het psychiatrisch ziekenhuis, te ontsnappen en zoekt hij regelmatig David op. Maar bij al deze gebeurtenissen is voor de lezer niet helder welke betekenis die hebben. Wat moet hij denken van die Dimitri? Welke rol speelt hij in het verhaal? Waarom vermoordt hij Ana Magdalena?

Ook de namen van de personages roepen vragen op. Zo is de jonge David de Jezus uit de titel en verwijst die naam naar de voorvader van Jezus, maar zijn verdere overeenkomsten moeilijk te vinden. Zo is Ines, zijn pleegmoeder, nog maagd, maar daar houdt iedere overeenkomst met Maria op. Ines speelt overigens geen grote rol in het verhaal; dat concentreert zich vooral op de verhouding tussen Simon en David. De pragmatische en rationele Simon heeft grote moeite de eigenwijze David op te voeden. David heeft een sterk karakter en neemt niet alles wat Simon hem voorhoudt voor waar aan. ‘Hij, Simon, beschouwt zichzelf als een verstandige, rationele man die de jongen een verstandige, rationele toelichting geeft op waarom de dingen zijn zoals ze zijn. Maar zijn de behoeften van een kinderziel meer gebaat bij zijn droge preekjes dan bij de fantastische kost die op de academie wordt voorgezet? Waarom zou je hem deze kostbare jaren niet laten doorbrengen met het dansen van de getallen en het een worden met de sterren, (…) en wachten tot verstand en rede komen als de tijd er rijp voor is?’

Simon begrijpt David steeds minder. David ontdekt door het dansen de ziel, waar Simon vertrouwt op de rede. Misschien is dat wel wat Coetzee wil vertellen: het belang van het onderscheid tussen lichaam en geest, tussen emotie en ratio. Maar dat doet hij op zo’n ingewikkelde manier dat het gissen blijft en het leesplezier eronder lijdt. Schrijven kan Coetzee wel maar doordat het verhaal zo ondoorgrondelijk blijft kan het niet plezieren.

In de loop van het boek groeien de pragmatische en rationele Simon en emotionele en lichamelijke David steeds verder uit elkaar, hoewel Simon er alles aan doet om zijn pleegzoon te begrijpen.
Aan het eind van het boek zien we weer een voorzichtige toenadering tussen die twee, wanneer Simon dansles neemt: ‘Met zijn armen uitgestoken, zijn ogen dicht, schuifelt hij traag in een kring rond. Boven de horizon komt de eerste ster op.’

Waardering
De vele verwijzingen – al dan niet direct – naar bijbelse gebeurtenissen en filosofische ideeën maken het boek lastig te begrijpen. Het is een mysterieus verhaal, dat een grondige kennis van filosofie en religie vraagt. Simon probeert, net als de lezer, te begrijpen wat er allemaal gebeurt maar lijkt daar ook niet in te slagen. Het boek laat de lezer in verwarring achter, helaas.

 

 

De schooldagen van Jezus
J.M. Coetzee
Vertaling door: Peter Bergsma
Verschenen bij: Uitgeverij Cossee
ISBN: 9789059366855
288 pagina's
Prijs: € 19,95

Meer van Vic Veldheer:

13 oktober 2017

Leven zonder moeder

Over 'Het intieme vreemde' van Jente Jong
2 oktober 2017

‘Geen boek zo slecht of er staat wel iets nuttigs in’

Over 'Mijn landhuizen' van Plinius
4 september 2017

Een zondaar in een Britse kolonie

Over 'De kern van de zaak' van Graham Greene

Recent

20 oktober 2017

Poëzie die soepel en licht valt

Over 'Wax Hollandais' van Abdelkader Benali
18 oktober 2017

‘Een luchtig sprookje’

Over 'Waterscheerling' van Rascha Peper
17 oktober 2017

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Over 'Ondijk/Punt' van Barry Smit
16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

Over 'De Tanimbar-legende' van Aya Zikken
12 oktober 2017

Een antikrimi

Over 'De rechter en zijn beul' van Friedrich Dürrenmatt

Verwant

8 maart 2017

Oogst week 36

8 maart 2017

Een minder sterk boek

Over 'De kinderjaren van Jezus' van J.M. Coetzee