Een naam kan een erfenis zijn. In Vaarwel Ramona, het debuut van de Catalaanse schrijfster en journalist Montserrat Roig (1946-1991), dragen drie vrouwen uit één familie de naam Ramona. De grootmoeder, de moeder en de kleindochter zijn met elkaar verbonden. Schakels in een geschiedenis die verder teruggaat dan hun eigen levens. Zij erven niet alleen een naam, maar ook een manier van kijken naar liefde, verlangens en de wereld om hen heen.

Roig laat de roman beginnen aan het einde van de negentiende eeuw. Via de drie Ramona’s ontvouwt zich bijna een eeuw Catalaanse geschiedenis, tot aan de jaren zestig. Barcelona verandert in die periode voortdurend van gezicht: de burgerlijke wereld van de jonge grootmoeder maakt plaats voor de politieke onrust van de Republiek en de Burgeroorlog, en later voor de studentenprotesten en maatschappelijke veranderingen van de jaren zestig. De stad verandert, maar voor de vrouwen die erin wonen blijkt ontsnappen aan het verleden moeilijk. 

De stad die je achter je wilt laten

Barcelona ondergaat dezelfde schokken als de vrouwen die er wonen. Roig weet de stad op te roepen in straten, huizen, pleinen en dagelijkse gewoontes, maar ook in de grote historische gebeurtenissen die haar bewoners treffen; oorlog, revolutie en dictatuur blijven nooit abstract maar dringen door tot in de levens van gewone mensen.

Dat geldt ook voor de manier waarop de personages naar hun stad kijken; niet alleen als de plek waar ze geboren zijn en wonen, maar ook als een omgeving waartegen ze zich proberen te verzetten. De jongste Ramona verlangt ernaar haar omgeving te ontvluchten: ‘te ontsnappen aan haar wereld, ze wilde de stad achter zich laten, een stad vol mist en grijsheid, smerig, benauwend, vochtig en afgeleefd.’ Zo wordt de stad een spiegel van haar onvrede.

Toch is Vaarwel Ramona geen historische roman in de gebruikelijke zin. De grote politieke gebeurtenissen blijven veelal op de achtergrond. Voor de drie Ramona’s zijn politieke omwentelingen uiteindelijk verweven met iets veel persoonlijkers: de vraag of ze hun eigen leven mogen leiden. De geschiedenis wordt daardoor niet zozeer verteld als wel beleefd.

Liefde als gevangenis

Alle drie verlangen ze naar liefde, maar liefde blijkt zelden de bevrijding waarop ze hopen. Mannen bepalen mede de grenzen waarbinnen zij kunnen bewegen. Toch legt Roig de verantwoordelijkheid niet eenvoudigweg buiten haar personages. Juist dat maakt de roman zo schrijnend. De vrouwen hebben de maatschappelijke normen zo diep geïnternaliseerd dat ze zichzelf voortdurend kleiner maken.

Liefde krijgt daardoor iets dubbelzinnigs. Ze is een verlangen, maar ook een bron van teleurstelling en afhankelijkheid. Een van de vrouwen denkt dat ze haar hele leven heeft gewijd aan het vinden van de ware liefde, ‘met als enig einddoel de dood’. In die gedachte komt veel van Roigs kijk op liefde samen: het romantische ideaal dat bevrijding belooft kan evengoed een gevangenis worden.

De Ramona’s zien hun mogelijkheden niet alleen beperkt door de wereld om hen heen, maar ook door angst, onzekerheid en de overtuiging dat een ander leven misschien niet voor hen is weggelegd. Daarmee is Vaarwel Ramona eerder een roman over verlangen en frustratie dan over liefde. De personages leven van herinneringen die door de tijd zijn vervormd of van verwachtingen die nooit werkelijkheid worden.

Wat van moeder op dochter overgaat

Daarin doet Roig denken aan schrijvers als Mercè Rodoreda en Carmen Laforet: ook bij hen staat de ontwikkeling van een vrouwelijke persoonlijkheid centraal, in een voortdurende botsing met familie, liefde en maatschappelijke verwachtingen. Maar Roig voegt daar iets nadrukkelijkers aan toe. Door drie generaties naast elkaar te zetten, laat ze zien hoe patronen worden doorgegeven.

De jongste Ramona kijkt naar het leven van haar moeder en grootmoeder en ziet hoe moeilijk het is om aan hun erfenis te ontsnappen. Hun gedeelde naam krijgt daardoor iets symbolisch. De vrouwen zijn verschillende personen, met verschillende verlangens en mogelijkheden en dragen onbewust iets van elkaar mee.

Opvallend is dat hun verlangen naar een ander leven steeds gepaard gaat met twijfel. Zelfs wanneer een van hen daadwerkelijk de eerste stap naar een andere wereld zet, blijkt het verleden niet zomaar af te schudden: ‘Wanneer ik dan eindelijk de eerste stap in die richting zet word ik overvallen door heimwee.’ Vrijheid is bij Roig geen eenvoudige bevrijding. Wie probeert te ontsnappen aan de wereld waarin ze is opgegroeid, neemt die wereld met zich mee.

Een familiegeschiedenis in fragmenten

De vorm van de roman weerspiegelt die verstrengeling. Vaarwel Ramona is opgebouwd uit herinneringen, indrukken, gesprekken en kleine scènes die samen langzaam een familiegeschiedenis vormen. De tijd beweegt niet altijd rechtlijnig en vooral in het begin kan het lastig zijn om de drie Ramona’s en de verschillende perioden uit elkaar te houden. Dat vraagt aandacht van de lezer.

Tegelijkertijd zorgt die opbouw ervoor dat de personages zich niet meteen laten doorgronden. Je leert de vrouwen kennen via wat ze zich herinneren, wat anderen over hen vertellen en de momenten waarop hun levens elkaar raken. Pas gaandeweg wordt duidelijk welke verlangens, teleurstellingen en keuzes ze gemeen hebben. De roman vraagt om geduld: het beeld van deze familie ontstaat langzaam, stukje voor stukje.

Dat maakt Vaarwel Ramona soms weerbarstig maar altijd rijk. Roig geeft haar personages de ruimte tegenstrijdig te zijn. Ze willen weg, maar verlangen naar wat vertrouwd is; ze zoeken liefde, maar raken er juist door gevangen; ze dromen van een ander leven, terwijl ze tegelijk blijven vasthouden aan het leven dat ze kennen. Juist in die tegenstrijdigheden worden ze overtuigend. 

Een wereld die blijft doorwerken

Het sterkst is Roig wanneer ze een grote historische ontwikkeling laat samenvallen met een klein, persoonlijk moment. Een oorlog is niet alleen een historisch feit en wordt ook voelbaar in de afwezigheid van iemand aan tafel. Een maatschappelijke verandering krijgt betekenis in een dochter die voor het eerst beseft dat ze haar leven anders zou kunnen inrichten.

Meer dan vijftig jaar na publicatie voelt de roman daardoor opvallend actueel. Niet omdat Roig een verhaal vertelt over vrouwen die door een patriarchale samenleving worden onderdrukt, maar omdat ze laat zien hoe maatschappelijke verwachtingen zich naar binnen verplaatsen. Hoeveel van wat we als onze eigen keuzes beschouwen, is ons aangeleerd? En hoeveel dragen we mee van vrouwen die vóór ons leefden, ook wanneer we hun levens nauwelijks kennen?

Met Vaarwel Ramona schreef Roig een indrukwekkend familieportret én een portret van Barcelona in de twintigste eeuw. Een roman over wat verandert en wat hardnekkig hetzelfde blijft, over erfenissen die we krijgen zonder erom te vragen en over de moeizame poging daar iets van jezelf tegenover te zetten. Een debuut met rafelranden, maar vooral een roman met zoveel leven, aandacht en liefde voor zijn personages dat je na de laatste bladzijde vooral wil weten wat Roig nog meer heeft geschreven.