Herman Franke – De ziel van Nederland

Een verademing

Recensie door Martin Lok

Het kan natuurlijk het gevolg zijn van een te beperkte blik, maar de media van dit moment lijken steeds weer de groeiende criminaliteit van Nederland te benadrukken. Een boodschap die vaak gepaard gaat met een oproep tot strenger straffen. De knoet moet over de steeds criminelere Nederlander, zo roepen politici als Opstelten en Teeven in koor. In dit populaire rechts-verbale geweld is de essaybundel De ziel van Nederland (2012) van Herman Franke een verademing.

Criminoloog Franke (1948-2010) keert zich tegen strenger straffen als panacee. Het zal de misdaad niet beteugelen, zo betoogt hij keer op keer, maar eerder misdadigers nog crimineler maken. Nee, volgens Franke kan misdaad het beste worden bestreden door de sociale omstandigheden van de onderklasse uit de maatschappij te verbeteren. Niet de zweep, maar de lessenaar en de sociale verheffing zijn volgens hem de beste wapens tegens criminaliteit.

Franke schreef in de periode van 1986 tot 2004 verschillende essays over criminaliteit. De ziel van Nederland bevat hiervan een selectie en biedt daarmee een mooi overzicht van de wijze waarop Nederland vanaf het begin van de negentiende eeuw tot op heden tegen misdaadbestrijding aankijkt. Daarbij is Franke’s positie en politieke kleur steeds duidelijk. Als geëngageerde socialist beklimt hij keer op keer de literaire barricaden om de rechtse wens tot strenger straffen te bestrijden. Hij benadrukt dat simpel strenger straffen averechts werkt. ‘Zo blijken veranderingen in duur en aard van de gevangenisstraf bijvoorbeeld weinig of geen effect te hebben op de afschrikwekkende werking ervan. Op de gevangenen zelf heeft de straf echter vaak zo’n desastreuze invloed dat zij eerder recidive bevordert dan tegengaat.’

Franke illustreert zijn visie met zijn rijke kennis over de geschiedenis van het gevangeniswezen in Nederland. Een kennis waarover hij als gespecialiseerd criminoloog als geen ander beschikte. Bijvoorbeeld waar het de strafmethoden uit het begin van de negentiende eeuw betreft. Het zijn passages die je als lezer heen en weer slingeren tussen verbazing en ontzetting. Bijvoorbeeld als hij citeert uit een rapport uit 1857 van gevangenisinspecteur Astorphius Grevelink. Een rapport dat uitgebreid ingaat op de toen gebruikelijke praktijk van het meerjarig in volstrekte afzondering opsluiten van gevangenen. Het summum van ‘modern straffen’ in die tijd, alhoewel ook toen de effecten bekend waren. Een gevangene had Grevelink verteld ‘dat eene zo langdurig afzonderlijke opsluiting verdoovend is; dat hij na verloop van 17 maanden er de gevolgen van ondervindt, daar hij nog zijne oude spraak niet terug heeft’. Desalniettemin vond de gevangene dat eenzame opsluiting wel een jaar of 8 à 10 was vol te houden. Anno 2013 een onbegrijpelijke combinatie van opmerkingen van de gevangene. Ondanks de heftige gevolgen na anderhalf jaar vond ook hij blijkbaar dat hij nog wel meer verdiend had. Een beter bewijs dat wat acceptabel gevonden wordt tijdgebonden is is haast niet te geven.

De Ziel van Nederland bevat overigens niet alleen essays over criminaliteit. Er is ook ruimte ingeruimd voor andere onderwerpen, variërend van de dood van Lady Di tot de xenofobe klaaglust van Nederlanders of het veranderende rouwproces. Steeds weer is duidelijk dat Franke heilige huisjes niet schuwt en een origineel geluid afgeeft. Zo wond hij zich drie dagen na het overlijden van prinses Diana enorm op over de media-aandacht hiervoor. ‘A Lady Died. Nou en?’, zo schrijft hij meerdere keren. Franke vraagt zich af waarom zelfs kwaliteitskranten als NRC, Volkskrant en Trouw meerdere pagina’s volzetten met ‘vakantiekiekjes van een functieloze, cosmetische prinses en Story-gezeur over haar privéleven’. Wat hem betreft onnodig veel aandacht en ‘Endemol-verdriet’ voor iemand die uiteindelijk niemand echt kent, terwijl mensen voor hun eigen, unieke doden, steeds minder aandacht hebben. Hier schreef hij ook eerder over in het essay ‘Liever geen bezoek’. Daarin betoogt hij dat het lijk steeds meer uit het zicht van de dagelijkse leefwereld van mensen is verdwenen. De dode en de rouw zijn, zo schrijft Franke, uit het eigen huis verbannen, naar mortuaria. ‘Doorgeschoten privatisering‘ noemt hij dat. Tekenend taalgebruik voor een sociaal-bewogen en geëngageerde essayist, die Nederland met zijn verhalen niet alleen weer een ziel wil geven, maar de Nederlanders ook gevoel.

De ziel van Nederland (Essays)

Auteur: Herman Franke
Verschenen bij: Uitgeverij Podium (2012)
Aantal pagina’s: 224
Prijs: € 22,50

 

Omslag De ziel van Nederland  -  Herman Franke
De ziel van Nederland
Herman Franke
ISBN: 9789057595431

Meer van Martin Lok:

Recent

15 december 2017

Drakenbloed en hoestende koeien

Over 'Tijl' van Daniel Kehlmann
14 december 2017

Vergane Hollywoodglorie in de Maghreb

Over 'De oppermachtigen' van Hedi Kaddour
13 december 2017

Literatuur uit de provincie

Over 'Ergens op het eind' van Erik Nieuwenhuis
12 december 2017

Troosteloos zal het in Twente wezen

Over 'De heilige Rita' van Tommy Wieringa
11 december 2017

Niet alles hoeft begrepen om te zien hoe prachtig het is

Over 'Finisterre' van Eugenio Montale

Verwant