15 november 2011

De tijd stroomt voorbij, wat blijft is een oceaan aan herinneringen

Recensie door: Machiel Jansen

Recensie door Machiel Jansen

Er zijn momenteel zeven miljard mensen op de wereld. Het cliché dat ieder mens uniek is, heeft als het om dergelijke aantallen gaat, bijna net zoveel betekenis als de uitspraak dat er miljarden kleuren grijs bestaan. De massa is een grote, eenvormige vlek en wie kleuren wil onderscheiden, moet zich beperken tot een klein, select gezelschap. Meestal hebben we belangstelling voor mensen die we ontmoeten, ons interesseren of waar om één of andere reden onze belangstelling naar uit gaat. Maar een groot deel van de massa zal altijd onbekend blijven. Hoe zou je daar iets aan kunnen doen? Een manier is om een willekeurige steekproef te nemen en een aantal willekeurig uitgekozen personen hun verhaal te laten vertellen.

Het lijkt erop dat de mensen die in het woord komen in Familiealbum van Sandra Heerma van Voss, willekeurig gekozen zijn. Het boek bestaat uit vijftig foto’s van gezinnen waarbij één van de geportretteerden uit elk gezin herinneringen ophaalt. De gezinnen zelf zijn niet uitzonderlijk. Ze hebben voor een camera geposeerd zoals zoveel anderen. Nu staan ze in zwart-wit of kleur afgebeeld, met witte cijfertjes in rode bolletjes bij hun hoofd, zodat je hun namen, geboortedatum en beroep kunt nakijken. Ze staan op de foto en ze kijken je uit een grijs of minder grijs verleden aan.

De foto’s zijn niet opmerkelijk. ‘Zou ik ze op een rommelmarkt zien liggen, ik zou ze niet oppakken,’ schrijft fotograaf Hans Aarsman in het voorwoord. Het zijn foto’s uit de anonieme massa van gezinnen. Er zijn er zoveel van. Het zijn kiekjes. Links boven staat het jaartal waarin de foto genomen is met eronder een klein portretfotootje van de geïnterviewde.

De foto’s beginnen pas tot leven te komen bij het lezen van de verhalen. Zijn die dan opmerkelijk, bijzonder of op één of andere manier de moeite waard? Het antwoordt luidt soms ja, soms nee en soms iets wat tussen die uitersten in ligt. Sommige mensen hebben nu eenmaal een verleden dat zich makkelijker laat vertellen dan dat van anderen.

De Amsterdamse vrouw die haar alcoholische vader nooit iets kwalijk heeft genomen, ondanks de kinderhuizen die ze heeft gezien, maakt vrijwel meteen indruk. De foto waar ze over vertelt is die van een trouwfoto uit 1944, gemaakt op de trouwdag van haar zus. En in tegenstelling tot wat je misschien verwacht: ondanks de bezetting en schaarste, was de trouwerij een mooi feest.

Zo zijn er wel meer verhalen die weten te boeien, zoals het verhaal over een gezin waarin vader moeder en de twee kinderen doof zijn, het relaas van een blinde vader die bewonderenswaardig door het leven gaat en het verslag van een benauwde gereformeerde opvoeding naar aanleiding van een foto met veel blij lachende gezichten. En er zijn af en toe kleine anekdotes waarachter drama schuil gaat:

‘Op de begane grond woonde Wimpie met zijn ouders. Wimpies vader was er nooit, ze zeiden dat hij in het ziekenhuis lag. Wimpie had hele mooie dinky toys dus ik wilde graag bij hem spelen, maar van mijn moeder mocht dat absoluut niet. Op een dag ging ik toch. Mijn moeder kreeg het in de gaten en kwam me halen, compleet hysterisch. Wimpies vader bleek in de gevangenis te zitten; hij was NSB’er. Wimpies moeder was actief geweest in de jeugdstorm. ‘

Niet alle levens bevatten indrukwekkende gebeurtenissen. Sommige zijn te gewoon om te kunnen boeien en nauwelijks het navertellen waard. Maar Familiealbum wil iets meer zijn dan een verzameling familieverhalen. Het bevat een chronologische ordening en het lezen van kaft tot kaft van dit boek doet je op een manier door de tijd reizen die af en toe op een merkwaardige manier weemoedig maakt. Met elk volgend gezin kom je dichter bij het heden, kom je dichter bij de dagen die je zelf beleefd heb. Op die manier begint al het grijs, dat van het verleden en dat van de anonieme gezinnen, langzaam kleur te krijgen.

Sandra Heerma van Voss publiceerde de gezinsfoto’s met bijbehorende verhalen eerder in de weekendbijlage van NRC Handelsblad. Zo bij elkaar en opgenomen in een boek dat de vormgeving van een ouderwets familiealbum heeft gekregen, doen ze het nog iets beter dan in de krant. Wie de reeks verhalen in volgorde leest, ziet de tijd verglijden en de grote geschiedenis op een fragmentarische manier zichtbaar worden.

Maar wie goed leest ziet, kan echter ook de bewuste poging om de geschiedenis te vangen in de verhalen zien doorschemeren. Lijkt de keuze van de gezinsfoto’s op eerste gezicht nog willekeurig, al lezende blijkt dat de gezinnen een representatief beeld van Nederland moeten geven. Van willekeur blijkt helemaal geen sprake. Vooral tegen het eind van het boek gaat dat lichtjes irriteren. De opgevoerde personen lijken dan eerder types die een tijdsbeeld moeten representeren in plaats van levende individuen. Zo maken we kennis met o.a. een kind van hippies, de dochter van een BOM-moeder, de HIV-patient, de transseksueel, de politieke vluchteling, de gastarbeider, de Surinamer en ten slotte de hoog opgeleide Nederlandse Marokkaan die terug gaat naar zijn geboorteland. De crisisjaren, de bezetting en de wederopbouw zijn dan al in typerende gezinsverhalen langsgekomen.

Familiealbum zou je een voorbeeld kunnen noemen van wat microgeschiedenis is gaan heten: persoonlijke verhalen van mensen, die bij elkaar genomen een beeld geven van het verleden. Maar de verhalen zijn voor een systematisch, historisch overzicht wel erg kort en er is geen thema dat hen onderling verbindt. Er zijn alleen de gezinsfoto’s die de verhalen structuur en richting geven. Bovendien is het voor een geschiedkundig verslag wel merkwaardig dat een aantal gezinnen is gekozen omdat hun verhalen een goed beeld van de geschiedenis zouden geven. Je zou willen dat het andersom was, namelijk dat uit willekeurige gezinsverhalen een beeld van de tijd naar boven komt, ook als dat beeld niet overeenkomt met wat je voor ogen hebt.

Heerma van Voss heeft de gezinsherinneringen terug gebracht tot een monoloog waarin korte zinnen benadrukken dat dit verhaal mondeling verteld wordt. Het kan haast niet anders of ze heeft daarbij veel meer gedaan dan het nauwgezet weergeven van de uitspraken van de geïnterviewden. Wie de verhalen achter elkaar leest, merkt op dat de wijze van vertellen van persoon tot persoon nauwelijks verschilt. Ook vallen andere stilistische overeenkomsten op. Een aantal personen praat over hun ouders door ze bij de voornaam te noemen, alsof het personages zijn, en gebruikt daarbij de verleden tijd. Zo vertelt bijvoorbeeld Michael in het laatste verhaal hoe zijn ouders elkaar hebben leren kennen:

‘Elyane was rond de dertig en vrijgezel toen een vriend haar een keer meevroeg op een avondje uit.’

Kortom, de hand van Heerma van Voss is een aantal keren goed zichtbaar, waar ze dat juist niet zou moeten zijn. Ten eerste in de wel heel gerichte selectie van de gezinnen en ten tweede in de stilistische aanpassing van de interviews. Dat laatste heeft overigens ook voordelen. Elk verhaal is een duidelijk leesbare eenheid die past binnen het formaat van de krantenrubriek. Ook die eenvormigheid, opgeteld bij de chronologische herhaling heeft een effect op de lezer.

Kijk bijvoorbeeld eens naar het werk I got up van de Japanse, conceptuele kunstenaar On Kawara. Tussen 1968 en 1979 stuurde hij aan vrienden en collega’s elke dag een ansichtkaartje, met daarop de tijd waarop hij opgestaan was en het adres waar hij die dag verbleef. Op zichzelf zijn de ansichtkaarten niet erg interessant, maar samen vormen ze een spoor in de tijd dat op een merkwaardige manier weet te boeien.

Familiealbum heeft meer inhoud dan Oh Kawara’s ansichtkaarten. Maar uiteindelijk is de boodschap niet erg veel anders. De tijd stroomt voorbij en wat blijft is een oceaan aan herinneringen.

 

Familiealbum
Een geschiedenis in 50 familiefoto’s.

Auteur: Sandra Heerma van Voss
Uitgeverij: De Arbeiderspers
Pagina’s: 128
Prijs: 24,95

De tijd stroomt voorbij, wat blijft is een oceaan aan herinneringen
ISBN: 9789029578479

Meer van Machiel Jansen:

26 februari 2014

Zoutloze wansmaak

Over 'En dan komen de foto's' van A.H.J. Dautzenberg
29 januari 2014

Parallellen met een hoofdpersoon 

Over 'Te veel geluk' van Alice Munro

Recent

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman