10 oktober 2011

De tijd bestreden

Recensie door: Joost van der Vleuten

Recensie door Joost van der Vleuten

Een hand om het geleefde van tafel te vegen

Fleur Bourgonje (1946) werd vooral bekend als de schrijfster die in reisboeken, romans en rapporten verslag deed van de Zuid-Amerikaanse dictaturen waar ze in de jaren zeventig leefde: het Chili van Salvador Allende, het Argentinië van de staatsgreep en Venezuela, waar tegenwoordig Chaves de populist uithangt. Die achtergrond kwam tot leven in het doorbraakboek Spoorloos uit 1985. Haar maatschappelijke bewogenheid blijkt niet alleen uit haar romans en reisboeken, maar ook uit een studie over het verband tussen armoede en prostitutie in Nederland, een libretto over de Frans/Peruaanse strijdster voor vrouwenrechten Flora Tristan en een hoorspel over de 17e eeuwse Mexicaanse dichteres Sor Juana Inez de la Cruz (1651 – 1695). Inmiddels woont Bourgonje al weer jaren in Nederland, maar dat heeft haar reis- en schrijflust niet geblust, ook al bleef ze dichter bij huis in haar laatste boeken: de romans Stromboli en Verdwijnpunt en de dichtbundel Hartenbeest (2009).

In juni verscheen haar dichtbundel Lichtstraat. Het barre buitenland heeft daarin plaatsgemaakt voor het gedachtenleven van een vrouw die ouder wordt en zich machteloos verzet tegen het grote opruimen van de tijd. Centraal in de bundel staat de cyclus ‘Lichtstraat’, gewijd aan het reilen en zeilen in de grote open ruimte op de begane grond van het Amsterdamse Onze Lieve Vrouwen Gasthuis. Daar zijn ziekte en verlies, ontheemding en eenzaamheid aan de orde van de dag.

Er worden gedichten gewijd aan medische onderzoeken, patiënten die de weg kwijt zijn, de kapsalon, de rokersplek in de binnentuin, de kapel en een ontheemde allochtoon (‘Morgen rond deze tijd komt hij / bij en zal dan stamelen in zijn moederstaal’). De ik-figuur deelt haar observaties en overpeinzingen met de lezer op een nuchtere parlando-toon: goed gezien en opgeschreven, zonder opsmuk of beeldpraal. Het maakt de gedichten toegankelijk, maar soms ook wat vlak. Meer gedachte dan gedicht, en dat leidt tot verkapt proza. En soms komt ze niet verder dan een wrange cabarettekst, over een bon voor ‘elfde keer gratis knippen’ bij de ziekenhuiskapper. Daaraan ontstijgt de auteur als ze tot emotionerende inzichten komt, of als die juist aan haar formuleervermogen dreigen te ontsnappen. Dan zet ze rijmende regels in, die vaak ook een dwingender cadans krijgen. Of ze laat de taal hakkelen, waardoor de lezer directer kan meevoelen met haar ontreddering. Soms raken haar gedichten dan aan die van Kopland, soms aan die van Hagar Peeters.

De bundel heeft veel te bieden, veel meer dan de centrale reeks. In de openingscyclus van 6 gedichten wordt de tijd uitgedaagd: ‘Kom naar me toe jij, kom binnen […] / doe of je voeten hebt, een hand / waarmee je groet, een andere / om het geleefde / van tafel te vegen.’ Vervolgens wordt de tijd aangespoord haar terug te sleuren naar haar vroegste kindertijd ‘Ik word gewiegd op de maat / van wie me draagt en aldoor / op de plaats houdt, middenin’ en krijgt hij het bevel: ‘Zet alle uurwerken gelijk / en stil, ik kan als ik dat wil / de adem inhouden […].’ Dan volgt de uitnodiging: ‘Toe slaap met mij. Omhels het niet / en nergens zijn, het dode punt, / oog van de wind noch uitgespeelde vrouw / maar harde kern ertussenin.’ De onverbiddelijke tijd proberen terug te draaien, de dood zien te bedriegen – daarin falen, en daar dan over schrijven. Bourgonje is beslist niet de eerste die dat doet. Zie Gerrit Achterberg of Slauerhoff, in een aantal gedichten uit Saturnus en zijn verhaal ‘Het lied zonder einde’. Ook Bourgonje dwaalt tussen onsterfelijkheid en vergetelheid. Herkenbaar, maar het wordt soms voorspelbaar. Moeder roept kind terug in haar schoot, maar dat  loopt van haar weg, haar eigen leven en moederschap tegemoet. Een dode is woordeloos als een zuigeling, en wieg en graf kunnen samenvallen. Een bezoek aan de Niagara watervallen roept het overlijden van haar moeder op, met sterke regels als ‘Een foto is bij lange na de dode niet’, maar ook een wat pathetische uitsmijter: ‘Verdraag dat je mijn moeder was / en ik je hier pas vond.’

Andere reeksen zijn meer bedacht – zoals de driedelige reeks ‘Het spel’ met de titels ‘Schaakspel’, ‘Naspel’ en ‘Overspel’, of dichterlijk commentaar bij nieuwsfeiten als een aardbeving en de Chileense mijnramp (en ja, ook de mijn kan zowel een graf als een baarmoeder zijn). Steeds weer doet de dichter een poging de levensbaan tot een cirkel te buigen en zo de tijd te verslaan. En onherroepelijk brengt de harde werkelijkheid die illusie om zeep. Wie wil stilstaan bij alles wat de tijd teweeg brengt en teniet doet, kan aan De lichtstraat zijn hart ophalen. De bundel is aansprekend en bij vlagen indringend. Soms is de toon te praterig, de vorm te vrijblijvend en zijn de beelden te evident. Maar toch: de algemeen menselijke thematiek maakt de bundel beslist de moeite waard. Het beste gedicht vind ik ‘Joert’, uit een reeks bij oude foto’s uit verre landen. Daar krijgt een kernachtig beeld een rake vorm, zonder gemijmer, maar met een inzicht als een paukenslag:

 

De wereld is een vilten Joert, af te breken
in een uur, opvouwbaar latwerk
tussen touw, te dragen
door een mager dier.

Heelal rondom.
Daarachter niets.

 

Daar wil ik er meer van lezen.

 

De lichtstraat.
Gedichten

Auteur: Fleur Bourgonje
Verschenen bij: Uitgeverij De Arbeiderspers (2011)
Aantal pagina’s: 106
Prijs: € 18,95

De tijd bestreden
ISBN: 9789029575911

Meer van Joost van der Vleuten:

1 september 2016

Herinneringen gedrenkt in vergaan geluk

Over 'Parijs is een feest' van Ernest Hemingway
7 juli 2016

Rennen voor je bestaan

Over 'Zonder land' van Lawrence Hill
27 mei 2016

Onder vuur genomen door zijn eigen mensen

Over 'Het laatste vaarwel' van Robert Haasnoot

Recent

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman