Literair Nederland

In PS Brief aan mijn moeder onderzoekt Yolanda Entius de tegennatuurlijke relatie met haar moeder. Een gezonde warme relatie is haar volledig vreemd, realiseert Entius zich wanneer ze tegenover twee vrouwen in de trein zit. Duidelijk een moeder en een dochter die vriendschappelijk met elkaar omgaan. Hoewel de moeder even oud is als Entius, identificeert ze zich met de dertigjarige dochter. Er welt boosheid en jaloezie op over het gemis aan een vriendschap, een normale omgang met haar moeder, en zelf kindloos, beseft ze dat ze altijd een dochter zal blijven, maar van wat voor een moeder. 

PS Brief aan mijn moeder is een  boeiend en urgent verhaal dat verscheen bij de boekenreeks Acht3 van uitgeverij Nijgh & Van Ditmar waarin vrouwelijke egodocumenten centraal staan. Het is een aanvulling of een verantwoording van de roman Het kabinet van de familie Staal, dat de longlist van de AKO Literatuurprijs 2011 haalde en genomineerd werd voor de Halewijnprijs 2011 en de Opzij Literatuurprijs 2012. 

Geen fictie meer

Yolanda Entius’ moeder heeft haar lang geleden samen met de vader uit het nest gezet, de dood van haar vader verzwegen en uiteindelijk haar en haar twee zussen ook onterfd. Twee jaar na haar moeders dood begint Entius met tegenzin aan deze brief, als PS van de roman Het kabinet van de familie Staal. In deze roman beschrijft ze vanuit de jongste dochter Mees hoe het is om te leven met een tirannieke vader, een moeder die vooral zijn gezag steunt en de kinderen die proberen te overleven. De al te aardige buurjongen valt niets te verwijten, nee de zusjes zullen hem wel uitgedaagd hebben. En wee je gebeente als het dode broertje genoemd wordt. De angstige moeder kiest altijd de kant van haar man. Feit en fictie lopen in deze roman door elkaar, maar zijn herkenbaar genoeg voor haar familie, en voor de moeder die de roman ook gelezen had. Wat weer een reden was om haar dochter te minachten.

In de brief gaat de zoektocht naar de reden waarom hun moeder haar kinderen niet kon beschermen verder. Van fictie is geen sprake meer. De hamvraag is waarom de moeder altijd voor hun tirannieke vader koos en niet voor haar dochters, die net zo goed de bedreiging en angst voor hun vader voelden. 

Entius hoopt, door haar moeder op papier rechtstreeks aan te spreken dat het haar boosheid zal wegnemen, dat ze zelf wat zachter wordt en de door haar zelf uitgesproken woorden misschien zelfs tot vergeving leiden. Na ampel beraad kiest ze voor de u-vorm, wat soms afstand schept en de stijl wat gedragen maakt, maar het is zoals ze zelf zegt toepasselijk, ook al hebben ze elkaar nooit gevousvoyeerd. Je en jij riekt te veel naar vriendschap en die was er niet.

Tegennatuurlijk

Voor het schrijven van de brief is Entius onder andere geïnspireerd door Ischa Meijer. Hij schreef ook een brief aan zijn moeder en gebruikte het woord tegennatuurlijk om de relatie met haar te duiden. Een term die Entius graag overneemt, al haast ze zich te zeggen dat ze zich niet met hem wil vergelijken, en niet hun moeders met elkaar wil vergelijken ‘- de dood van een kind is nog geen Holocaust (en ook dat is ongepast: het ene verdriet afwegen tegenover het andere) – maar de kinderen werden, net als wij (Do, Ilse en ik) uit het ouderlijk nest gewipt; moeder Meijer koos, net als u, radicaal voor haar man, ten koste van haar kinderen.’ 

Entius beschrijft haar moeder voor haar huwelijk als een dappere frisse meid die er graag met de fiets op uit trok. En haar vader, uit wat voor nest kwam hij? Hij had geen opleiding en een weinig serieus baantje. Zijn aanstaande schoonouders waren tegen een huwelijk, een reden voor de moeder om juist wel met hem te trouwen. Gevolg was dat haar ouders niet op hun huwelijk waren. Tijdens die huwelijkse beginjaren waren er vrienden noch familie. Entius verwijst naar een idyllische foto gemaakt tijdens een vakantie in Oostenrijk. Volgens het onderschrift zou er ruzie zijn geweest. Waarom? Het is gissen, maar ‘U zult nooit aan uw man gaan twijfelen. Of toch, misschien, dat kan niet anders, maar niet aan uw keuze voor hem, en zeker niet naar de buitenwereld toe. Daar hebben uw ouders voor gezorgd…’ 

Het vroeg gestorven eerste kind in het gezin, het zoontje Vincent, zou een diepe wond hebben veroorzaakt bij de moeder. Juist omdat er nooit meer over hem gesproken is – zijn naam werd niet genoemd en er zijn geen foto’s – kan het een reden zijn dat de moeder met dat nooit verwerkte trauma verhardde tegenover haar dochters. Entius speculeert erover, maar ook hier blijft het gissen voor haar. 

De brief begint wat zoekend naar vorm en inhoud, maar gaandeweg groeit Entius erin. Ze spreekt haar moeder toe terwijl ze beseft dat de woorden door haar nooit gelezen zullen worden. Ze schrijft min of meer chronologisch, grijpt ook vooruit en slaat zo nu en dan een zijpaadje in. Ze groeit in haar brief, schrijft oprecht, met duidelijke wrevel en een ondertoon die raakt. 

Entius’ relatie met haar twee zussen, die veel volgzamer in het gezin bleven, komt ook onder druk te staan. Zijzelf ging op haar zestiende uit huis na een ruzie met haar vader, die ze toen al doorzag als een zielige kleine man, die zijn macht ontleende aan de onderdrukking van zijn vrouw en dochters. Ze verbrak de ban van de angst door te handelen, te doen en maar te zien wat daarvan zou komen. ‘Het verlies van mijn angst ging gepaard met de teloorgang van uw macht over mij en van het wankele evenwicht dat u in stand hield.’

In retrospectief ziet Entius de toxische relaties helder. Boeiend beschrijft ze de krampachtig vastgehouden status quo van haar moeder, met verwijzingen naar het doorbreken van angst in het algemeen. Het hologige, wezenloze portret van Mohammed B. van Marlene Dumas in het Stedelijk Museum doet haar aan haar moeder denken. Dat is wat angst met mensen doet. Ze zag de documentaire The Kyiv files over de gevolgen van repressie onder het Sovjet regime. Juist mensen, ze noemt Navalny, ‘die zich verzetten, zagen er, omdat ze mentaal gezond waren gebleven, normaal uit. En ook, heel opmerkelijk, ze hadden humor.’

Zacht worden

Het is schrijnend te lezen hoe de onvoorwaardelijke liefde die een moeder voor haar kind zou moeten voelen bij de moeder van Yolanda Entius volledig afwezig was. Het is ook een vorm van gaslighting. De moeder wantrouwde haar zodanig dat de dochter ging geloven dat ze fout zat. ‘Ik was de oorzaak van alle ellende. Het is in me gaan zitten als regen in een wollen vest dat niet helemaal droog is opgeborgen.’ 

Haar moeders laatste jaren is ze dement. Ze verblijft tijdens corona in een verpleeghuis en sterft in 2023. Een moeizame tijd voor Entius, zeker als zij de rol van eerste aanspreekpunt krijgt omdat haar oudste zus alle contact uit de weg gaat en haar middelste zus er mentaal niet toe in staat is. Ze blijft zoeken naar iets van erkenning om haar jeugd en afkomst te kunnen afsluiten. Om zacht te worden, misschien zelfs te kunnen vergeven. Wanneer ze ontdekt dat haar vader van tuinieren hield, net als Entius, waarover ze geschreven heeft in Om en nabij, langs de grenzen van mijn tuin, is dat een lichtpuntje van herkenning. 

De manier waarop Entius de relatie met haar familie, en vooral haar moeder, beschrijft dwingt respect af. Het is niet niks wat haar is overkomen, maar ze kijkt ernaar met rechte rug, houdt de toon luchtig en ziet er soms zelfs de humor van in. Met deze PS Brief aan mijn moeder beschrijft ze een disfunctioneel gezin, waar mensen met een soortgelijke achtergrond zeker iets aan kunnen hebben.