29 januari 2013

Verzamelde werken 5 : Anna Karenina – Tolstoj, L.N.

Anna Karenina versus Anna Karenina

Recensie door Martin Lok

Een boek kan een verpletterende eerste zin hebben. Zoals Anna Karenina van Lev Tolstoj: ‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.’ Met deze zin laat Tolstoj zijn roman met een enorme donderslag beginnen. Onmiddellijk word je als lezer ondergedompeld in het wel en wee van de Russische aristocratie; een situatie die ruim 900 pagina’s niet zal veranderen. Dat is ook de kracht van het goed geschreven woord! Lukt dat een filmmaker ook? En als dat al zo is, lukt het hem dan op dezelfde manier of vereist een film andere trucs? Dat waren de vragen die mij door het hoofd schoten toen ik de bioscoop in liep om naar Joe Wright’s verfilming te gaan kijken van Tolstoj’s klassieker.

Wright laat zijn film niet met een verpletterende zin beginnen, maar met een verpletterende scène: het interieur van het operahuis in keizerlijk Rusland. Niet het woord, maar het beeld zet hier de toon, hoe toepasselijk voor zijn medium. Een beeld dat Wright eigenlijk de gehele film gebruikt. Hij kiest ervoor om vrijwel alle gebeurtenissen uit Tolstoj’s lijvige roman te situeren in hetzelfde operahuis en benut daarvoor alle ruimten, van zaal tot entree, van coulissen tot zolder. Het geeft zijn verfilming een plezierige compactheid, die je doet vergeten dat Wright niet meer dan de hoogtepunten uit het boek voorzichtig beroert.

Tolstoj’s boek is van zeldzame schoonheid. De onmogelijke liefdesgeschiedenis van Anna Karenina met graaf Wronksi wordt verweven met de gelukkige liefde van Lewin en Kitty en de ongelukkige liefde van Stiwa en Dolly. Alhoewel de kringen, settings en gebeurtenissen van Anna Karenina niet veel anders zijn dan die van veel belletrietjes, verheft Tolstoj’s pen het verhaal naar grote hoogten. Hij drukt de emoties van zijn hoofdpersonen met een prachtig taalgevoel uit. Bijvoorbeeld als Wronski naar Anna kijkt als zij één van haar jaloezie-aanvallen heeft: ‘Hij keek naar haar zoals iemand naar een verwelkende bloem kijkt, die hij geplukt heeft en waarin hij nauwelijks de schoonheid kan terugvinden, om der wille waarvan hij haar geplukt en ter gronde gericht heeft.’ Of als Anna, na een ruzie veel verder in het verhaal, naar Wronski kijkt: ‘En zij voelde hoe naast de liefde, die hen verbond, er een boze demon van strijd was, die zich tussen hen plaatste, en die zij niet uit zijn hart kon verdrijven en veel minder nog uit het hare.’

Maar zoals gezegd, het beeld is het woord niet. Niet dat er in de film geen mooie zinnen voorkomen, maar deze zijn natuurlijk noodgedwongen korter: ‘Zonde heeft een prijs, daar kun je zeker van zijn’, zo zegt de man van Anna, Aleksej Karenin, vroeg in de film. Net als in het boek zal in de film ook langzamerhand duidelijk worden hoe hoog die prijs uiteindelijk voor Anna zal zijn.

Natuurlijk is het ook onmogelijk om in 130 minuten film 940 pagina’s verhaal volledig te vatten. Elke verfilming is daarom hooguit een gekleurde uitsnede en samenvatting. Sterker nog, het is op zijn best een geslaagde eigen interpretatie van de regisseur. ‘Ieder portret dat met gevoel is geschilderd is een portret van de schilder, niet van het model’, zo schreef Oscar Wilde in The picture of Dorian Gray. Hetzelfde geldt voor een goede verfilming van een boek. Dat zegt altijd meer over de regisseur dan over de auteur. Wright wilde met zijn verfilming echt iets nieuws toevoegen, niet alleen aan het boek, maar ook aan de eerdere verfilmingen (meer dan dertig). En dat doet hij met succes. Zijn keuze om de scènes uit het verhaal met elkaar te vervlechten door ze vrijwel allemaal in het operahuis te situeren levert een geweldige intensiteit en eenheid op, waarmee hij de kracht van zijn beelden verder versterkt en moeiteloos in elkaar laat overvloeien. Bijvoorbeeld als in de coulissen uit de lucht vallende snippers langzaam overgaan in sneeuwvlokken en je plotseling buiten staat. Dat het verschuiven van decors hier en daar wat knullig overkomt doet niets af aan dit effect. Het is een wijze van het vertellen van het verhaal die Tolstoj niet tot zijn beschikking had, maar die ook duidelijk maakt dat boek en film uiteindelijk onvergelijkbaar zijn. Anna Karenina versus Anna Karenina kent dan ook uiteindelijk geen winnaar en verliezer; hooguit twee winnaars.

 

Tolstoj verzameld werk 5

Anna Karenina (film 2012)
Regisseur: Joe Wright
Acteurs: Keira Knightsley, Jude Law en Aaron Taylor-Johnson

 

 

Verzamelde werken 5 : Anna Karenina
Tolstoj, L.N.
Vertaling door: Wils Huisman
Verschenen bij: Uitgeverij G.A. Van Oorschot B.V.
ISBN: 9789028204331
942 pagina's
Prijs: € 39,00

Meer van Martin Lok:

12 juli 2017

Het geluid van een brekend hart

Over 'Ik heet Lucy Barton' van Elizabeth Strout
30 mei 2017

Kunst als antwoord op existentiële vragen

Over 'Zout in de wond' van Jurriaan Benschop
26 oktober 2016

Een knap romandebuut

Over 'Drie dagen' van Nina Roos

Recent

23 oktober 2017

Zingende gedichten onovertroffen in hun beeldspraak

Over 'Nacht & navel' van Yannick Dangre
20 oktober 2017

Soepel en licht vallende poëzie

Over 'Wax Hollandais' van Abdelkader Benali
18 oktober 2017

‘Een luchtig sprookje’

Over 'Waterscheerling' van Rascha Peper
17 oktober 2017

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Over 'Ondijk/Punt' van Barry Smit
16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

Over 'De Tanimbar-legende' van Aya Zikken