25 november 2011

Acrobatiek met feiten en fictie

Recensie door: Maria Noordman

Recensie door Maria Noordman

Biografie, ontstaansgeschiedenis van een schilderij, tijdsbeeld van de Terreur van de Franse Revolutie, zoektocht naar historische achtergronden en weerlegging van traditionele interpretaties: het zit allemaal in dit staaltje van literaire acrobatiek.

Waar gaat het om? Er is een schilderij, De elf, en een schilder, François-Elie Corentin. Eerst wordt de schilder uit de doeken gedaan: geportretteerd als page door de Venetiaanse schilder Tiepolo, vervolgens van een stamboom voorzien, en van een jeugd in de beschermde omgeving van een liefdevolle moeder en grootmoeder, waarbij de vader afwezig is. Gesuggereerd wordt dat deze jongen het schildersvak leert bij Tiepolo. Feit is dat hij in de winter van 1794, in een kerk in Parijs, die door de revolutionairen in beslag is genomen, opdracht krijgt om een staatsieportret te maken van de elf leden van het Comité de salut public. Het is een geheime opdracht, en de schilder krijgt bovendien strikte aanwijzingen over opstelling en uitdrukking van de geportretteerden.

Vervolgens komt het schilderij zelf aan de beurt, dat wil zeggen: in zijn bijkomstige aspekten, want hoe het schilderij er concreet uitziet, komt niet uit de verf. Het hangt al tijden op een prominente plaats in het Louvre, achter kogelwerend glas; het wordt besproken door de negentiende-eeuwse Franse historicus Michelet, die er een belangrijke politieke betekenis aan hecht. Want de opdrachtgevers, zelf leden van het Comité de salut public, zijn in die tijd van Terreur hun leven ook niet zeker. Bij iedere verandering van politieke wind kunnen machthebbers veranderen in vijanden, en dus in slachtoffers van de guillotine. Vandaar de opdracht voor dit dubbelzinnige portret: Robespierre moet er prominent op staan, samen met zijn twee naaste medewerkers; de anderen moeten als bijfiguren worden neergezet. Als Robespierre in ongenade valt, zullen de andere leden zeggen dat Robespierre zelf de opdrachtgever was van het schilderij, en daarmee aantonen dat hij inderdaad een tiran is, van wie ze zich moeten ontdoen. Als Robespierre zijn macht blijft behouden, is het schilderij een eerbetoon aan hem, en een bewijs van hun trouw aan de leider.

Deze politieke achtergrond staat beschreven in de Geschiedenis van de Franse Revolutie van Michelet, evenals de beschrijving van het schilderij zelf, gesitueerd in de sacristie van de bewuste kerk waar de opdracht was verstrekt. Maar de verteller in Michon’s boek toont aan dat Michelet zich met dit laatste moet hebben vergist, of liever gezegd: zich waarschijnlijk heeft laten meeslepen door zijn verbeelding na een bezoek aan de bewuste kerk. Uiteindelijk besluit de verteller met de stelling dat de Elf de archetypische uitingen zijn van oerwezens die de macht vertegenwoordigen, zoals de grottekeningen in Lascaux dat zijn.

Met deze weergave van ‘het verhaal’ ben je er overigens niet, bij lange na niet, want de grote kracht en het grote plezier van dit boekje liggen in de acrobatische toeren die Michon uithaalt met feiten en fictie, met interpretaties en weerleggingen. Hij jongleert met historische gegevens, tovert de ene verrassing na de andere uit zijn hoge hoed, sleept de lezer mee in een veelheid van details en historische waarschijnlijkheden, zodat deze het schilderij en de schilder voor zich ‘ziet’, zoals je bij een goochelaar ‘ziet’ dat er een dame doormidden wordt gezaagd. De aap komt pas uit de mouw in het nawoord, of in het Louvre, of op google.

Daarnaast is er het feest van de ironie waarmee Michon zijn verteller commentaar laat leveren op mensen en gebeurtenissen, historische en niet-historische zonder onderscheid. Een verteller die de lezer bij de kraag vat, hem vóór is, met hem mee denkt, en hem ervan overtuigt dat het hier gaat om een weliswaar levendig beschreven, maar zeer gedegen historisch onderzoek.
Een verrassend, speels en erudiet boek.

 

De elf

Auteur: Pierre Michon
Vertaald door: Rokus Hofstede
Verschenen bij: Uitgeverij Van Oorschot (2011),
Aantal pagina’s: 113
Prijs: € 15,-

Met aantekeningen en nawoord van de vertaler.

Acrobatiek met feiten en fictie
ISBN: 9789028250888

Meer van Maria Noordman:

22 november 2012

‘De bibliotheek stroomt vol met oude vrouwen die zelf hun haar knippen.’

Over 'Er gebeurde o.a. niets' van Joubert Pignon
2 maart 2012

Beetje rondhangen, beetje studeren, beetje vrijen

Over 'Zonder tijd te verliezen' van Daan Heerma van Voss
12 januari 2012

Een vader rouwt

Over 'De zoon' van Michel Rostain

Recent

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman

Verwant

25 november 2011

Rimbaud de zoon