18 december 2016

Fotosynthese 5 – Het is altijd lente in Nederland

Door Sharon Hagenbeek

In de literatuur speelt de natuur van oudsher een belangrijke rol. De symboliek die aan natuurlijke elementen is verbonden, is vaste kost geworden, zoals de lente die staat voor een periode van transformatie, groei en nieuw leven, terwijl de herfst juist symbool staat voor volwassenheid, wijsheid en verlies. De Nederlandse dichter Herman Gorter gebruikte bijvoorbeeld dit soort symboliek in zijn gedicht ‘Mei’. De eerste regel kent iedereen als een zegswijze: ‘Een nieuwe lente en een nieuw geluid’.

Wanneer je door een echt mooi landschap loopt, lijkt de symboliek zoveel woorden te kort te schieten. Het is niet moeilijk om naar de eindeloos uitgestrekte velden en het glooien van de laatste zonnestralen te kijken en te voelen dat de natuur zoveel groter en invloedrijker is dan iets dat zich laat gebruiken als een symbool of metafoor.

Het kan ook meer ‘inhoudelijk’, zoals de vermaarde auteur Emily Brontë (1818-1848) heeft laten zien met haar wereldberoemde boek Wuthering Heights. In dat verhaal is de omringende natuur sterk aanwezig; je krijgt als lezer echt de ervaring mee van het woeste en ongenadige weer. Het noodweer is echter meer dan de achtergrond van het verhaal, er is een verbondenheid tussen de natuur en de karakters van het verhaal. Stormen razen met steeds meer intensiteit, terwijl het verhaal zich ontvouwt. De hoofdpersoon, Heathcliff, heeft onrust en verdriet in zijn hart, hij wordt getergd door het verleden en kan geen innerlijke rust vinden. Na de ontknoping van het verhaal vinden we de vrede gereflecteerd in de kalme en haast vertederende weersomstandigheden.

Het verhaal van Brontë speelde af op de heuvels van Yorkshire, in Engeland, waar het vaak koud is en veel regen valt. De omgeving is dus uiterst geschikt om als achtergrond te dienen voor een verhaal over de krachtige wreedheid en wrangheid van de natuur en de mens.

Daar zitten we dan met onze vlakke polder. Daar kan zelfs het bekende gedicht van Hendrik Marsman (1864-1927) maar zoveel voor betekenen:

Herinnering aan Holland

Denkend aan Holland
zie ik breede rivieren
traag door oneindig
laagland gaan,
rijen ondenkbaar
ijle populieren
als hooge pluimen
aan den einder staan;
en in de geweldige
ruimte verzonken
de boerderijen
verspreid door het land
boomgroepen, dorpen,
geknotte torens,
kerken en olmen
in een grootsch verband
de lucht hangt er laag
en de zon wordt er langzaam
in grijze veelkleurige
dampen gesmoord
en in alle gewesten
wordt de stem van het water
met zijn eeuwige rampen
gevreesd en gehoord.

Nederlandse Symboliek

Toch lees je ook bij Marsman dat er meer aan de hand is: bij hem is de natuur niet een reflectie van onze aard, nee wij zijn ondergeschikt aan de natuur, we zijn klein, zelfs nietig, in het grotere geheel van de natuur. Het water kan zo weer besluiten om de overhand te nemen. Waar Brontë het landschap inzet om te reflecteren en te versterken wat de personages voelen, wijst Marsman ons op hoe we zelfs middenin het rustigste en stilste polderlandschap nog steeds de natuur in haar volle kracht kunnen ervaren. Daar steken de kleine menselijke zielenroerselen schriel bij af.

Inmiddels is dit soort natuursymboliek alweer lang uit de mode geraakt in de internationale literatuur, en in de Nederlandse literatuur heeft ze bovendien nooit veel aandacht gehad, maar volgens mij gooien we daarmee, als we niet uitkijken, het kind met het badwater weg.

Een polder: de bomen staan in een nette rij, de sloten lopen recht langs de vlakke uitgestrekte weilanden met altijd maar stilstaande, grazende koeien, hier en daar is een verlaten boerderij; wat kun je daar nog mee dat Marsman niet al heeft gedaan? Eigenlijk zou elke schrijver bij zo’n gedachte direct naar buiten moeten voor een wandeling.

Een wandeling
Daar loop je met je groene rubberen laarzen door de weilanden. Zo’n beetje iedere stap is in de modder of in een koeienvlaai. Je moet goed uitkijken waar je loopt, je wilt tenslotte niet struikelen. De regenbui is nog maar net voorbij waardoor er niet alleen overal plassen liggen om in te staan, maar er zijn ook krachtige geuren om te ruiken. Zo na de regen geurt alles, zelfs het gras, net iets authentieker en sterker, en ondanks dat de kou het ophalen van je neus moeilijk maakt, mis je er niets van. Na zo’n flinke bui is de wind ook helemaal uitgeraasd. Om je heen is het stil, de vogels en insecten houden het ook voor gezien voor vandaag, die zien de volgende bui al hangen en blijven lekker hoog en droog zitten.

Wat je tegenkomt op zo’n wandeling hoeft geen dag hetzelfde te zijn, de natuur is gevarieerd, de seizoenen zijn duidelijk zichtbaar. Waarschijnlijk vanwege dat samenspel biedt de Nederlandse natuur de wandelaar innerlijke rust. De waan van de dag verdwijnt met de wind of regen en we raken opgeladen met nieuwe energie. Elke dag in de Nederlandse polder is een nieuwe kans om je nietig te voelen, om je te bezinnen op het diepste van je ziel, om je rein te voelen en om met nieuwe moed een nieuw begin te maken. Het is elke dag lente in Nederland.

————————-

Sharon Hagenbeek heeft Literatuurwetenschappen en Filosofie gestudeerd en schrijft over die onderwerpen voor diverse media. Ze is hoofdredacteur van de opiniesite www.tussenwoord.nl. Daarnaast is ze momenteel bezig met het haar PhD-onderzoek naar de ontologie van vrijheid bij Heidegger en Sartre.

Foto: Stilt-walker weather, door Paul van de Velde, via Flickr.

 

Recent

11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

7 augustus 2017

Een kanjer

4 augustus 2017

Wondranden

Literair Nederland - 10 jaar geleden

27 augustus 2007

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Dat klinkt toch goed nietwaar? Helaas, we worden wel meegenomen maar niet naar het bovengenoemde. Natuurlijk komen deze gebieden wel voor in het boek maar het frappante is dat ik heel veel over het reizen zelf heb gelezen maar weinig over het land.

Lees meer