De Caribische mens als toekomstideaal

De deserteurs – Frank Martinus Arion

De roman is zeer vernuftig in de romantraditie van de 18de eeuw opgezet. Daarvan heeft het verhaal alle kenmerken: avontuur, reizen en erotiek spelen een belangrijke rol. Geheel in deze traditie gaat het hier om een avonturenroman. Het verhaal begint in Philadelphia in de universiteitsstad Princeton, een gebied waarin zich traditioneel een ‘melting pot’ had gevormd. Hier studeert Timothy Blincker, een zoon uit een gastvrij Quakergezin, een religieuze groep die uit principe tegen de slavernij is. Deze keuze van Arion is van belang, omdat uit deze manifestatie blijkt dat ook in slavernijgemeenschappen sterk verzet op grond van de bijbel speelde. Het is dus niet zo dat alle christenen bij wijze van spreken met het Testament in de hand de slavernij verdedigden, zoals we vaak uit geschiedenisboeken leren.

Timothy heeft drie gesprekspartners: John Trotman, een mulat uit Barbados die de gelegenheid krijgt ook aan Princeton te studeren, Ho Ping Wang die via Europa in Amerika terechtgekomen is uit nieuwsgierigheid naar de nieuwe wereld en de ‘zoutwaterneger’ (zelf uit Afrika gehaald; geen tweede generatie) Mohammed Sundiata, een ontvoerde moslimprins uit Senegal die uit slavernij is ontsnapt en zich bij hen heeft aangesloten. Deze vier vienden vermaken zich, behalve met studeren, met het overroeien van passagiers over de Delaware-rivier en filosofische discussies onder het genot van vele kopjes thee.

Vrijheidsstrijd

Het is 1776: de historische context tekent de afscheuring van de Amerikaanse staten van het moederland Engeland. De Boston Tea Party, het overboord gooien van ladingen thee om zo tegen de Engelse belastingheffingen te protesteren, heeft tot gevolg dat na het Continentale Congres de Verenigde Staten van Amerika zich proclameren. Tijdens dit congres is ook gedebatteerd over de afschaffing van de slavernij, maar helaas zijn niet alle partijen het hiermee eens en, tot de grote ergernis van de vier vrienden, stellen de leiders van het congres deze beslissing uit. Of, zoals Arion opmerkt: de niet-Amerikanen zijn niet zo gelijk als de Amerikanen. In mijn ogen is dit ongelukkig uitgedrukt, omdat de oorspronkelijke Amerikanen de inheemsen zijn.

De vier worden gekidnapt en aan boord van een rebellenschip gebracht, om als geronselde soldaten tegen de Britten te vechten in de Caribische zee. Arion beschrijft de historische achtergrond en het leven aan boord met veel kennis van zaken.  

Erotiek

Om hun ontvoerders te misleiden tekenen de vier uiteindelijk de declaratie die hen in het leger inlijft. De vier zijn geoefende roeiers, ze besluiten te ontsnappen en komen terecht op St. Kitts. Ze worden er opgevangen door de ‘koningin van Sheba’ (uit de roman): ‘En een wondermiddel zien te vinden om vooral meisjes te maken’. Beide verwijzingen benadrukken de intentie van Arion om in deze roman ook de verheerlijking van de mooie, sterke, seksueel actieve en onafhankelijke zwarte vrouw een plaats te geven. 

Rede

Uiteindelijk vinden de vier vrienden hun bestemming, wetende dat de ideale gemeenschap binnen handbereik is, maar teleurgesteld omdat de eerste regel van de ‘declaration of independence’, namelijk dat alle mensen gelijk zijn (‘All men are created equal’), door het uitblijven van de afschaffing van de slavernij niet in praktijk is gebracht.

Naast de verwijzingen naar de geest van de denkbeelden van de 18de eeuw, werkt Arion ook met romantradities uit die tijd. Zo volgt aan het einde van de roman een stukje briefwisseling, een literaire kunstgreep, waardoor de auteur de meningen van verschillende personages kan ventileren. Arion bouwt zijn verhaal op in een mooie beschrijvende stijl, waardoor je een goed beeld krijgt van het leven in de 18de eeuw. Hier en daar maakt hij, naar mijn smaak, ‘moderne uitglijders’ en gebruikt hij clichés zoals ‘hun hoop in bange dagen Jefferson’ (p.71).   

De roman draait om de rede: de benadering van de gehele schepping was voor de verlichte burger onderworpen aan de reden. De vrienden komen uit diverse sociale lagen en praktiseren zelfbespiegeling, onderzoeken in hun discussies constant hun eigen geweten. Volgens mij is het dan ook de bedoeling om de Caribische lezer, die Arion ongetwijfeld voor ogen heeft, op een hoger plan te brengen en na te laten denken, zoals de vier hoofdpersonen in de roman, over slavernij en vrijheid en een betere toekomst. Of, zoals de auteur op p. 31 stelt: ‘De voorstelling van een soepel draaiende gemeenschap van mensen die elkaar simpelweg niet willen aandoen wat zij zelf niet willen dat hun geschiedt’. 

Frank Martinus Arion l De Deserteurs l Amsterdam: De Bezige Bij: 2006 l ISBN 9023414942

hn

Hilde Neus is docente Nederlands en Culturele en Kunstzinnige Vorming op het Nederlands Lyceum in Paramaribo, Suriname, en werkt deeltijds bij de Stichting Surinaams Museum. Regelmatig staat er een bijdrage van haar hand op de Literaire Pagina van Suriname’s grootste dagblad de Ware Tijd. Hilde is de auteur van een boek over Sussana du Plessis.

Deze bespreking is eerder gepubliceerd in de Ware Tijd, 22 april 2006.

Een oefening in Verlichtingsliteratuur

De deserteurs van Frank Martinus Arion is geen spannend, verhalend boek maar eerder een oefening in de Verlichtingsliteratuur. Hiermee bedoel ik dat de roman zo veel duidelijker voor de lezer wordt als hij de verwijzingen in de roman kan vatten, door belezenheid of studie. De zwakte van het werk ligt dan ook hierin: kun je van alle lezers verwachten dat ze zich zo inspannen om een boek te begrijpen? Voor sommigen is dit een uitdaging. En dan blijkt weer het gemak van internet!

Zo filosoferen de vier vrienden in de roman nogal wat af. Als je het over de slavernij hebt, denk je vooral aan de verlichtingsfilosoof Voltaire. Met name door diens roman Candide, waarin hij de hoofdpersoon naar Suriname laat reizen. Hier treft deze een neger aan zonder arm en zonder been. Het leek dus een voor de hand liggende keuze voor Arion om Voltaire op te brengen. Hij kiest echter voor een veel minder bekende – maar voor de essentie van deze roman van onschatbaar belang – filosoof Louis Sebastian Mercier. Deze Fransman is niet slechts een romanpersonage, maar heeft in 1771 in Amsterdam het in Frankrijk verboden utopische werk L’an 2440 (‘Het jaar 2440’) uitgegeven. De eerste roman over de ideale samenleving is Utopia van Thomas Moore. In het werk van Mercier is Utopia echter niet langer een fictieve maatschappij die empirische tegenstellingen en tekortkomingen compenseert en gesitueerd is op een of ander ver afgelegen eiland. Zijn ideale wereld is afgeleid van ons heden, en zal het goede vertegenwoordigen dat nu versch
olen ligt achter huidige corrupte praktijken en oppositionele structuren. Het beschrijft dus onze eigen situatie in de verre toekomst. 

In zijn roman schetst Mercier een beeld van een universiteit van vier naties, die in Arions versie niet vier landen, maar vier typen mens verbeelden: de vier helden met een totaal verschillende achtergrond die ondanks die diversiteit vrienden worden. Zo pleit Arion indirect voor een wereld waarin ieder naast elkaar een plaats vindt: begrip over ras, religie of sekse heen, de ideale multiculturele samenleving! In wezen dus de smeltkroes van Caribische mensen (het Frans-Caribische ideaal van de creolité). Dat Arion zijn roman plaatst in het jaar 1776 is geen kwestie van pessimisme. Hij laat duidelijk zien dat de vier vrienden geloven in een betere toekomst en daar ook hun bijdrage aan willen leveren Het is wel indirect een aanklacht aan het onvermogen van onze huidige generatie om deze ideale wereld 2006 te kunnen verwezenlijken, anno 2006.

hn

Deze bespiegeling is eerder gepubliceerd in de Ware Tijd, 22 april 2006.

, de recent verschenen roman van Frank Martinus Arion (Curaçao 1936), is een spiegel van zijn vermaarde romandebuut Dubbelspel (1973). Ook in dit nieuwe boek spelen vier mannen de hoofdrol, ze draaien om elkaar heen en bouwen door hun communicatie gezamenlijk de plot op. In tegenstelling tot Dubbelspel gaat het in De deserteurs echter niet om het dagelijks realisme van de ‘baka dyari’ (‘het achtererf’), maar om diepe filosofische beschouwingen. Dit heeft tot gevolg dat de eenvoudige plot weinig vaart heeft en de lezer geneigd is zich af te vragen waar het nu eigenlijk om gaat. Ik heb het vermoeden dat Arion niet in de eerste plaats zijn lezers een spannend verhaal heeft willen bieden, maar dat hij zichzelf (en dus het publiek) een opdracht heeft gegeven: namelijk een oefening in Verlichtingsliteratuur.

Recent

18 januari 2018

Laatste edities literaire tijdschriften 2017 - Parelduiker, Tirade en Terras

Over 'De parelduiker 2017/5: Jan Cremer' van Hein Aalders
17 januari 2018

Rusland, mijn Rusland

Over 'Tsjaikovskistraat' van Pieter Waterdrinker
16 januari 2018

Toverboek als inspirerende gids

Over 'Nachtefteling' van Martijn Benders
15 januari 2018

Ingewikkelde verschijnselen en processen voor leken verklaard

Over 'De rivier van het bewustzijn' van Oliver Sacks