28 augustus 2006

Ooitgedicht,Willem van Toorn (samenstelling)

In 1985, rond mijn tiende, kwamen drie boeken ons huis binnen die de loop van mijn leven duidelijk beïnvloed hebben. Eerst kwam vertaalster en schrijfster Thera Coppens langs op mijn lagere school om twee dichtbundels te promoten die ze samen met Willem Wilmink en Hans Dorrestijn had vertaald: Het randje van de wereld en Licht op zolder, allebei van de Amerikaanse kinderboekenschrijver Shel Silverstein. Ah! Gedichten hoefden niet keurig in gelijkmatige, rijmende regeltjes geboetseerd te worden, en ze mochten bovendien gaan over wat je maar wilde, zelfs als wat je wilde niet al te lieflijk of waarschijnlijk zou zijn! Na kort aandringen mocht ik beide boeken kopen en het aanzien van veel klasgenoten hun poëziealbums zou er danig door veranderd raken. Maar een belangrijker boek kwam in de laatste maand van het jaar, toen mijn moeder het van een vriendin cadeau kreeg: Ooitgedicht. Een groot aantal gedichten verzameld in een boek. Ik bracht er mijn kerstvakantie mee door en heb het haar eerlijk gezegd nooit meer teruggegeven.

Ah! gedichten hoefden niet keurig enzovoorts: dezelfde openbaring die Silverstein me eerder al had gegund, maar nu door véél meer dichters tegelijk, uit Nederland en daarbuiten, in een veelheid van tonen en stijlen, dichters bovendien die niet speciaal voor kinderen schreven… Ooitgedicht leerde me als eerste dat ook serieuze grotemensenpoëzie niet per se netjes, deftig en ernstig hoefde te zijn. Een gedicht mocht ook simpel en lucide zijn, zoals meteen het eerste van de bundel al:

vanochtend na het ontbijt

ontdekte ik, door mijn verstrooidheid,

dat het deksel van een middelgroot potje marmite

(het 4 oz net fomaat)

precies past op een klein potje heinz sandwich spread

natuurlijk heb ik toen meteen geprobeerd

of het sandwich spread-dekseltje

ook op het marmite-potje paste

en jawel hoor: het paste eveneens

[C. Buddingh’, ‘Pluk de dag’.] 

Of nóg iets luchtiger en verwarrender:

Ik lag te slapen onder

een boom toen ik werd gewekt

door het ritselen van bladeren en

een man voorbij zag vliegen:

dat zeg ik nou wel, maar misschien was het

een vogel.

[Joan Brossa, ‘Ik lag te slapen…’, vertaling Madelon Zuyderhoff.]

Of, vooruit, nog eentje dan: Judith Herzbergs eenvoudige ‘De zee’:

De zee kun je horen

met je handen voor je oren,

in een kokkel,

in een mosterdpotje,

of aan zee.
Op bijna elke van de 146 bladzijden ontdekte ik nieuwe mogelijkheden om met geordende woorden tot originele gedachten of nog ongeziene beelden te komen. Niet alleen vrolijke gevoelens konden onder woorden worden gebracht, er was ook ruimte voor bijvoorbeeld het doodsverlangen van Jan Arends (‘Hij kan / 24 uur / per etmaal slapen’), de latente waanzin van Pierre Kemps ‘Avondbloemen’ of de algehele tegenzin van Ellen Warmonds ‘Changement de décor’. En soms bleek het zelfs mogelijk om een hilarisch effect te bereiken met een gedicht dat toch niet minder dan de ontoereikendheid van de taal en het menselijk gehannes onder woorden brengt. Zo chique zal ik het toen niet geformuleerd hebben, maar de lachstuip waarin ik raakte toen ik voor het eerst ‘Man & dolphin / Mens & dolfijn’ van Hans Faverey hardop las, en ook het wat trieste, bittere nagevoel ervan, staan me nog helder bij.

Faverey, Buddingh’, Van Ostaijen, Lodeizen, Koenegracht, Gorter, Kouwenaar, Lucebert, Campert, Herzberg, Nijhoff, Achterberg, Kopland, Schippers, Tellegen, Vasalis, zwaal: veel van de Nederlandse dichters zou ik later nog ontelbare malen lezen, beter leren kennen en waarderen, de meesten tot op de dag van vandaag. Maar in Ooitgedicht las ik ze voor het eerst. Hetzelfde geldt voor buitenlandse dichters als Zbigniew Herbert, Kurt Schwitters, Czeslaw Milosz en T.S. Eliot. Ook, en daar ben ik samensteller Willem van Toorn met name dankbaar om, zitten er dichters tussen die ik zonder Ooitgedicht mogelijk nooit had leren kennen. Zonder deze bundel was het werk van Vasko Popa waarschijnlijk aan me voorbij gegaan, terwijl ik deze dichter nu nog steeds tot mijn favorieten reken. Pas jaren later vond ik meer vertalingen van zijn gedichten, ontdekte ik dat er zelfs een hele bundel vol van bestond, en in het Engels een nog veel dikkere, maar toen kon ik nog slechts zijn drie gedichten in Ooitgedicht eindeloos herlezen, erom lachen, proberen te begrijpen wat hij nu precies liet gebeuren in een gedicht als ‘Verleidersspel’:

De een streelt de stoelpoot
Tot de stoel zich verroert
En lief gebaart met zijn poot

De ander kust het sleutelgat

Kust het als waanzinnig

Tot het sleutelgat hem terugkust

Een derde staat terzijde

Staart het tweetal aan

Schudt zijn hoofd en schudt

Tot het hoofd eraf valt

[Vasko Popa, ‘Spelen: Verleidersspel’, vertaling Jana Beranová.]
Ooitgedicht. Een groot aantal gedichten verzameld in een boek.

Samengesteld door Willem van Toorn.

Stichting CPNB, Amsterdam 1985.

172 pagina’s, inclusief ‘Biobibliografie’.

ISBN 90 70066 54 8.

P.s. Op de afgelopen Deventer Boekenmarkt kwam ik een exemplaar van Ooitgedicht tegen voor € 5,-. Op internet blijkt het boek te vinden voor prijzen tussen € 4,50 en € 30,-, exclusief verzendkosten.

Recent

11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

7 augustus 2017

Een kanjer

4 augustus 2017

Wondranden

Literair Nederland - 10 jaar geleden

27 augustus 2007

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Dat klinkt toch goed nietwaar? Helaas, we worden wel meegenomen maar niet naar het bovengenoemde. Natuurlijk komen deze gebieden wel voor in het boek maar het frappante is dat ik heel veel over het reizen zelf heb gelezen maar weinig over het land.

Lees meer