18 december 2006

Over schoonheid, Zadie Smith

Over schoonheid van Zadie Smith is een schoonheid

Dit boek kan haar titel met recht dragen. Zadie Smith won er de Man Booker Prize 2005 mee. Welverdiend, ik heb zelden zo’n zorgvuldig, geestig en beklijvend boek gelezen. Zonder een definitie van het woord schoonheid te willen geven, laat Smith wel doorschemeren wat schoonheid in het leven kan zijn en wat het vooral niet is.

De Britse Howard Belsey, hoofdpersonage en grootste ego in dit boek, is hoogleraar kunstgeschiedenis aan een Amerikaanse universiteit. Zijn specialisatie, of beter gezegd zijn levenswerk, is een boek schrijven over Rembrandt. Aartsrivaal Montague (Monty) Kipps is hem daarin (met succes) voorbij gestreefd, wat hem nog onuitstaanbaarder maakt voor Howard. Behalve in huidskleur zijn Howard en Monty ook in politieke en religieuze opvattingen elkaars tegenpolen. De liberale Howard moet niets hebben van de ideeën van de conservatieve katholieke Monty. De familie Belsey maakt een heftige tijd mee omdat Howard een kortstondige affaire met vriendin en collega Claire heeft gehad, wat zijn Amerikaanse zwarte vrouw Kiki hem niet bepaald in dank afneemt. De sfeer thuis is gespannen en tot overmaat van ramp gaat hun oudste zoon Jerome stage lopen in Londen, bij niemand minder dan Monty Kipps. Jerome wordt verliefd op diens dochter Victoria en komt onder de katholieke invloed van de familie Kipps.

Als Jerome zijn vader emailt dat hij met Vitoria gaat trouwen, haast Howard zich in afschuw naar Londen. De relationele misstap loopt met een sisser af. Maar de lont blijft wel gloeien, want Kipps wordt op dezelfde universiteit waar Howard werkt gevraagd om les te geven. Howard maakt zich op om de strijd met Monty aan te gaan. De Kipps komen vlakbij de Belseys te wonen en de hartelijke sociaalvaardige Kiki brengt een bezoekje aan Monty’s vrouw Carlene. Ze raken erg op elkaar gesteld, in tegenstelling tot hun echtgenoten. De families worden echter nog meer met elkaar verweven wanneer Victoria bij Howard in zijn colleges gaat zitten en hem op den duur verleidt. Gek genoeg, is het niet Howard die zich uit wraak op Monty of iets dergelijks aan haar vergrijpt, maar is zij, jong als ze is, de uitgekookte nimf die een spelletje met hem speelt. Het kost hem nog meer moeite dan normaal om Monty in het gezicht te kijken. ‘Er is een uitdrukking voor het nemen van andermans vrouw: iemand de hoorns opzetten. Maar wat is de uitdrukking voor het nemen van andermans dochter?’ Ze hebben seks op nota bene de dag dat haar moeder begraven is. Carlene blijkt gestorven te zijn aan kanker wat ze voor iedereen verborgen heeft weten te houden.

Het gezin Belsey is afgezien van de huidskleurvermenging een pot pouri van karakters. Jerome, de oudste, is een rustige, ietwat introverte en intelligente student economie, die door zijn eerste liefdesdrama behoorlijk ontdaan is geraakt, maar langzaamaan weer bijtrekt. Na hem volgt Zora, een forse, maar zeer gehaaide, gedreven boekenwurm. Haar grootste kracht is haar doorzettingsvermogen en standvastigheid. De belevingswereld van hun jongere broer Lévi bestaat niet uit studeren en de academische wereld. Hij heeft een fascinatie en ontzag voor de wereld van de getto’s en de hiphop scene. Daarmee onttrekt hij zich van de vrij welgestelde en beschermde omgeving waarin hij is opgegroeid. Hij kan zich ongelooflijk opwinden over het onrecht in de wereld en wanneer hij in aanraking komt met straatverkopers uit Haïti, leest hij er zelfs een boek over, protesteert mee in demonstraties en laat zich meeslepen in de theorieën van de wat oudere Choo die het kapitaal vervloekt.

Alle personages hebben hun sterke en zwakke kanten. En Howard is misschien nog wel de grootste flapdrol, hoewel je hem z’n tekortkomingen tegelijkertijd ook wel weer wil vergeven, omdat de dingen hem meer lijken te overkomen dan dat het acties met voorbedachte rade zijn. Natuurlijk maakt hij ook keuzes en moet de consequenties daarvan onder ogen zien, maar dat gaat hem niet gemakkelijk af. Uiteindelijk leiden allerlei misstappen en misverstanden tot een bijna ‘kluchtig’ hoogtepunt, met een klein lichtpuntje hoop.

Over schoonheid is een boek over tegenstellingen. Tegenstellingen in huidskleur, leeftijd en levenservaring, politieke opvattingen, en liefdesidealen. De tegenstelling tussen, of soms juist de ambigue vereniging van, hypocrisie en eerlijkheid. De ironie van het leven, en de inconsequentie en kortzichtigheid van mensen. Een boek over wat op het eerste gezicht aantrekkelijk en mooi is, maar in tweede instantie iets anders blijkt te zijn. Het huwelijk van Howard en Kiki bijvoorbeeld, de veiligheid en geborgenheid van een gezin, de aantrekkingskracht van Carl op Zora, en die van de jonge Victoria op de oudere Howard, een schilderij van Rembrandt, de strijd voor goede doelen en tegen discriminatie: alles heeft twee kanten, misschien wel meer. In haar briljante, geslepen taalgebruik, fonkelen bepaalde vlakken van de mens, en worden andere trekjes in gerichte spotlights en met een vergrootglas pijnlijk zichtbaar. Over schoonheid is een zeer geslaagde roman over de mens, zijn ego en zijn verhouding tot andere mensen. Een universeel thema, dat boeiend is uitgewerkt tot een verslavend boek.

Juliette van Wersch

Over schoonheid, Zadie Smith
Uitgeverij Prometheus
€ 19,95

Recent

21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

20 november 2017

Het leven ontwijken

15 november 2017

Een portret in stukjes

Literair Nederland - 10 jaar geleden

26 november 2007

Een aantal jaren geleden heb ik een boek gelezen getiteld De kunst van het niets doen. Veel mensen reageerden met: "Oh, dat zou ik ook wel willen, een tijdje niets doen." Daar ging het boek echter helemaal niet over. Dat boek ging over Taoïsme en de gebeurtenissen in je leven op je af laten komen, van alle kanten bekijken, en dan weer verder gaan met je leven. Niet steeds in willen grijpen, dingen naar je hand willen zetten of bezweren. In het nu leven, de weg gaan die klaarblijkelijk zo moet zijn. Bij dit boek reageren mensen hetzelfde "Dat is toch dat boek van die dominee die niet in God gelooft? Dat is toch die atheïst?." Opschudding alom.

Een aantal jaren geleden heb ik een boek gelezen getiteld De kunst van het niets doen. Veel mensen reageerden met: "Oh, dat zou ik ook wel willen, een tijdje niets doen." Daar ging het boek echter helemaal niet over. Dat boek ging over Taoïsme en de gebeurtenissen in je leven op je af laten komen, van alle kanten bekijken, en dan weer verder gaan met je leven. Niet steeds in willen grijpen, dingen naar je hand willen zetten of bezweren.

Lees meer