Boekoe foe da Kongregasi foe da S. Famili en Begi en Boekoe gi den Lidmati foe da S. Famili

Twee boekjes ontdekt

Ze komen niet voor in de inventarisatie van Sranantongo teksten van Jan Voorhoeve-Anton Donicie Bibliographie du Négro-Anglais du Surinam, Den Haag 1963), niet in de Historische Gids van frater Tranquilinus Schalken (1985) of zijn Lectuurrepertorium van de R.K. Gemeente in Suriname 1811-1989 (Paramaribo1989). Ze zijn nergens terug te vinden in studies over Sranantongo en dergelijke. Toch waren ze er. In de bibliotheek van de redemptoristen in Wittem (Nederland) en die bieb is verkocht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Het gaat om Boekoe foe da Kongregasi foe da S. Famili (Roosendaal, 1870: J. van Poll-Suykerbuyk) en Begi en Boekoe gi den Lidmati foe da S. Famili (Amsterdam 1909: Bern. Bunders). Beide boekjes zijn in goede conditie. Heel toevallig stootte ik erop toen ik informatie verzamelde over de Aartsbroederschap van de Heilige Familie.

H. Familie

Beide boekjes zijn bedoeld voor de leden van de Aartsbroederschap van de H. Familie. In de katholieke kerk bestonden en bestaan broederschappen, confraria. Dat zijn groepen, verenigingen met lidmaatschap, rond een devoot thema, zoals de Heilige Familie. Maar er zijn ook bonden rond de H.Rozenkrans of rond de verering van het Heilig Hart: je kan het zo gek niet bedenken: allerlei namen en betekenissen. Het gaat erom mensen bijeen te brengen en te houden, naast de bijeenkomsten in de normale liturgie, zoals op zondagen. Broederschappen zijn als het ware een toegift, of stimofo, van het religieuze leven. Een aartsbroederschap is dan een bond waarbij andere bonden zich kunnen aansluiten, een soort prasoro, een mama-orga, een moederbond. De Aartsbroederschap van de H. Familie is een initiatief van de legerkapitein Henri Belletable van Venlo (Nederland). Hij was in dienst getreden in het Belgische leger, ingekwartierd in Luik. Hij was een vroom mens en wilde zijn naasten iets extra’s aanbieden om hun geloof te beleven en ten uitvoer te brengen. Hij begon in huiselijke kring, op pinksteren 1844, en kreeg er goedkeuring voor van de paus in 1847. De Belgische bisschop en later kardinaal Victor Deschamps stond er helemaal achter en promootte de nieuwe beweging. Deschamps was redemptorist en zodoende is de aartsbroederschap eigenlijk een beetje terecht gekomen bij de redemptoristen, die in 1866 in Suriname kwamen werken. In 1894 waren er al ongeveer 400.000 leden, in Nederland 100.000, en in 1951 zo’n 700.000, van wie 300.000 in Nederland. Vanaf 1865 werd het zondagsblad voor het katholieke huisgezin, Heilige Familie, uitgegeven., in 1946 Familieblad geheten, maar allang ter ziele. Dat blad kwam zelfs sporadisch via de paters in Suriname.

Fenomeen

In Suriname hadden toenmalige priesters al in 1843 de Broederschap van het Allerheiligst en Onbevlekt Hart van Maria opgericht, gevolgd door de Broederschap van het Onbevlekt Hart van Maria in 1848 en de Broederschap van de Levende Rozenkrans in 1856. Dus ruim voor de komst van de redemptoristen. Het fenomeen van de bonden en broederschappen was ingeburgerd. Later volgde in 1867 de introductie van de Aartsbroederschap van de H. Familie, de Bond van het H. Hart in 1875 en de Aartsbroederschap van Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand in 1877. De oprichting van dergelijke bonden, groepen, was een pastorale actie: de gelovigen moesten bijeengehouden worden en hadden te weinig aan de liturgie van de zondagse viering. Deze cohesiepraktijk diende ook om de mensen sterk te maken in de wereld tegen andersdenkenden en tegenover praktijken die niet in het straatje van de katholieke kerk pasten. Een soort test of men wel werkelijk en daadwerkelijk katholiek kon en wilde zijn. Voor de jongeren werden congregaties gesticht, uiteraard apart voor jongens en voor meisjes, later de patronaten. Vooral de Aartsbroederschap van de H. Familie, in 1867 te Paramaribo begonnen, deed het goed: het thema sprak aan, bracht mensen samen. Lidmaatschap betekende: installaties, insignes, bevorderingen, vieringen, jubilea, speciale zorg bij begrafenissen. Open voor gehuwden en ongehuwden, van alle standen (maar de hoogste standen deden natuurlijk niet mee!). Opgemerkt moet worden dat er in het begin een groep van vrouwen was die de samenkomsten in het Nederlands hield, en er was een groep waar Sranantongo gehanteerd werd. De aartsbroederschap voor mannen werd de arke van behoud. In 1875 verrees een apart gebouw voor de mannen, ‘de Familiekring’ geheten. De broederschappen coverden het religieus maar ook voor een deel het maatschappelijk leven van mensen. Men sprak in die tijd van het katholieke volk van Suriname.

Aantallen

Toen de redemptoristen 50 jaar in Suriname waren, telde de mannenafdeling van de H. Familie in Paramaribo 250 leden en in Coronie 110. De vrouwenafdeling van de Petrus en Paulus telde 402 leden, die van Rosa 300, die van Coronie 130. Zoals duidelijk is: altijd meer vrouwen dan mannen. Toen de redemptoristen 100 jaar in Suriname waren, was het aantal mannen te Coronie nog maar 14 leden en vrouwen 47. In de Petrus en Paulus was het aantal leden van de vrouwenafdeling 160, van de Rosa 82, van de Fatima-parochie 35, van Maria Koningin van de wereld (Latour) 19. Het was een aflopende zaak: ik heb nog wel het een en ander in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw meegemaakt. Nu zijn groepen als die van de Charismatische Vernieuwing, het Marialegioen, de Focolare, de Derde orde van de H. Franciscus, de toenmalige groep van Begi nanga Wroko en andere groepen goede vervangers, om alsnog naast het reguliere liturgische leven wat anders te organiseren, zoals de Kransjes en Begi.

Boekjes

In de begintijd is het woord aartsbroederschap in het Sranan congregasi geworden: geen slecht alternatief, wel een vreemd woord en wellicht te kloosterlijk aangezien kloostergroepen congregaties worden genoemd. Maar er is wat speling mogelijk. Het woord congregasi komt natuurlijk nergens in woordenboeken voor, ook niet in het nieuwe Prismawoordenboek van J. Blanker en J. Dubbeldam (2005). Niettemin is het begrip uitermate bekend: het komt voor in het dede oso lied ‘Rust in Vrede’, eindeloos gezongen op singi neti en op de begraafplaats.

In de twee boekjes komt dit lied niet voor. In het gebeden- en gezangboek van het apostolisch vicariaat van Suriname, ‘Looft de Heer’ (1949) wel op pagina 536 en daar wordt vermeld dat de herkomst is: Epp. N. 112, 129. Epp. Staat voor Eppink, een erg vruchtbare katholieke priester, dichter en componist. Beide boekjes zijn in het Sranantongo. Het is niet bekend wie de auteur is of de auteurs zijn. Naar mijn idee is het nog niet eens zo slecht Sranan, wel zijn natuurlijk de vaktermen Nederlandsachtig: sieli, zondo, aflati, biskopoe, pastoroe, lidmati.

Het tweede boekje, Begi en Siengi gi den Lidmati foe da S. Famili, is een ingekorte uitgave en begint meteen met de regels (p.4-5), dan een uiteenzetting over de aflaten, de goede werken (santa wroko!), gebeden en liederen (zoals: ‘O Maria, wi dee begi’ (p.43-44) en ‘Da hemel dee da prijs’ (p. 55-56). Onder de titel van de liederen staat de herkomst, dus het zijn meest vertalingen van Nederlandse liederen. Dat was te verwachten. De bundel beslaat slechts 56 bladzijden. Volgens mij moet er nog een of ander lid van de H. Familie in leven zijn, of mensen die er nog kennis van hebben. Ik denk dat het leuk is te weten dat er een anderhalve eeuw geleden al een boekje in het Sranantongo voor hen was. Bovendien is het goed nieuws dat beide boekjes weer boven water zijn.

Joop Vernooij

Eerder verschenen in de Ware Tijd-Literair 28 juli 2007.

Recent

17 januari 2018

Rusland, mijn Rusland

12 januari 2018

Voelen met verstand

Literair Nederland - 10 jaar geleden

21 januari 2008

Een verhalendebuut
door Bernadet

Het blijft altijd lastig een verhalenbundel te bespreken hoewel door deze verhalenbundel een rode draad loopt. Op de flaptekst staat: De personages in deze verhalen treden elke dag de wereld monter tegemoet, om dan altijd weer te ontdekken dat het leven tegenstrijdige eisen stelt. De situaties waarin ze terechtkomen zijn verwarrend – tragisch voor hen, vaak hilarisch voor de lezer.

Lees meer