27 november 2006

Lezen &cetera, Pieter Steinz

Over literatuur en beïnvloeding 
Lezen &cetera van Pieter Steinz: lezersgids of getuigenverslag? 

Het thema literatuur en invloed biedt een mooi uitgangspunt voor lezingen, optredens, interviews en gesprekken. Wat is het dat de auteur beïnvloedt, inspireert, wat geeft hij door, verbindt hij aan elkaar? Vragen die dit jaar op het Wintertuinfestival worden gesteld.

Deze vragen belichten vooral de wisselwerking tussen auteur en omgeving, inspiratiebronnen, maar wat betekent het voor de lezer? Maakt het iets uit door wat of wie een auteur beïnvloed wordt? Is er wel sprake van beïnvloeding of is schrijven zo’n autistische bezigheid dat alles niet meer doordringt, en er van beïnvloeding nauwelijks sprake meer is? Maar wat nu als de invloed niet bewust door de auteur wordt ervaren? Is er dan geen invloed, of is het iets dat we achteraf er graag in lezen, om het werk van deze auteur te kunnen plaatsen binnen het reeds bekende?

Een goed voorbeeld van het systematiseren van literatuur, en het in kaart brengen van invloeden is het werk van Pieter Steinz: Lezen &cetera. Dit boek is te vergelijken met een wandelgids voor de fervente wandelaar. Alleen bewandelen we niet letterlijk Gods wegen, Napoleons straten en Moeder Natuurs paden. Nee, we wandelen door een wereld van letters, verhalen, dromen en ideeën die ontsproten zijn aan geesten van individuele auteurs, wiens breinen zelf connecties leggen tussen hun eigen gedachten, maar ook onder de breinen onderling.

De voortzettingen, variaties, en (tegen)reacties op andermans werk kunnen zeer genuanceerd zijn, wellicht niet eens bewust opgemerkt door de auteur zelf. Ze kunnen ook heel direct zijn, maar nog steeds eeuwen tijdsverschil negeren, of juist alleen tot generatie, continent, milieu beperkt blijven. Door te lezen begrijpen we onze wereld beter, of leren een andere wereld dan de onze kennen. Hoe meer een schrijver gelezen heeft, des te meer werelden hij kan combineren, of des te beter hij zich in zijn eigen wereld kan ophouden en een utopie, of zelf geconstrueerde omgeving hij kan bouwen. Lezen is geïnspireerd worden. Schrijven is lezen. Zou je denken. Het is alsof we constant de oorspronkelijkheid van elk werk van een auteur bevragen, in twijfel trekken. Of dat we graag bevestigd zien dat we met een groot licht te maken hebben. Een kunstenaar die een muze heeft en de wereld voor ons beschrijft zoals wij hemzelf graag zien, of juist niet zien.

Wat hem heeft beïnvloed of geïnspireerd was de eerste vraag aan Thomas Rosenboom in het interview van Cees van der Pluijm op het Lezersfeest in Apeldoorn dat in het kader van het Wintertuinfestival werd gegeven. Zijn debuut (De jongen met de viool, 1983) werd vergeleken met het werk van Reve. Maar wat schetst mijn verbazing? Droog als Rosenboom kan zijn, antwoordde hij dat hij nooit zo’n lezer is geweest en dat hij zelf nooit zo bewust is geweest van eventuele invloeden. Bovendien las hij liever Hermans dan Reve. Het schrijfproces werd door Rosenboom mooi beschreven als leven in een soort vacuüm. Niets uit de buitenwereld dringt door. Maar is er dan ook niets dat hem op ideeën brengt? Jawel, maar het moet altijd een samenkomen van verschillende dingen zijn. Zo bleken een documentaire op televisie en het noodgedwongen moeten wachten in een café op zijn vrouw bij een symposium dat uitliep, de juiste elementen te brengen voor zijn nieuwe boek.

Hoe ouder je wordt hoe minder onzeker je wordt en des te minder trucjes je ook (al dan niet overgenomen) nodig hebt. Rosenboom vergelijkt schrijven met jezelf aankleden. Alle accessoires waarmee hij zichzelf vroeger extra bedekte en er zich een bepaalde stijl mee aanmat, vindt hij nu overbodig, lelijk of gedateerd. Hetzelfde kan gelden als hij ouder werk terugleest. De extra opsmuk verdwijnt langzaam. Ouder en zelfbewuster worden beïnvloedt dus zeker je schrijven. Verder is schrijven is vooral wachten voor Rosenboom. Wachten tot het juiste element, het juiste moment zich aandient. Nadenken erover. Dat wachten is dan werken aan het verhaal. Lezen zou in zo’n fase eerder een afleiding kunnen zijn dan een inspiratie.

Maakt het voor de lezer uit wat de auteur heeft gelezen? Om nog even het interview met Rosenboom aan te halen: op de vraag welke auteur indruk op hem heeft gemaakt, noemt hij meteen Dostojevski, vanwege de warmte en het respect van deze auteur voor zijn eigen personages en vanwege de spanning van een hoofdpersoon die iets wil. Dat is wat Rosenboom ook heel sterk in zijn eigen werk gebruikt. Maar daarmee kun je hun werk niet met elkaar vergelijken. Het is aardig om te weten dat Rosenboom Dostojevski heeft gelezen, maar wat doet die kennis voor het leesgenot van de lezer van Rosenbooms boeken? Begrijpen we Rosenbooms werk dan beter? Misschien. Kan het de lezer aanzetten om ook Dotojevski te lezen? Jazeker. Maar hoe kunnen we nu weten welke auteurs elkaar gelezen of beïnvloed hebben? Waar te beginnen? Lezen &cetera biedt hulp: 416 schrijvers, 104 meesterwerken, 52 schema’s, 52 thema’s en 26 quizzen komen aan bod. Ja, het is maar een selectie, maar niet de minste. Voor voorbeelden van een schema verwijs ik graag naar het boek zelf (erg handig om te hebben), maar voor voorproefjes kunt u terecht op www.the-ledge.com.

Werkt Steinz met deze selectie niet canonvorming in de hand? Ja, maar dat is misschien wel precies de crux: sommige boeken hebben hele generaties beïnvloed. Worden nog steeds aangehaald. In Lezen &cetera lezen we echter ook een relativerend geluid wat betreft overlevering en eeuwige roem. Een uitspraak van Ronald Giphart uit 2003 bij het verschijnen van zijn boekenweekgeschenk Gala wordt door Steinz aangehaald: ‘ik schrijf niet voor de eeuwigheid. Dood ga ik toch, en daarna maakt het me niet uit als ik niet meer gelezen word. Wat heeft Shakespeare eraan dat we het nu nog over hem hebben?’ Shakespeare zelf heeft daar inderdaad niets aan, maar lezers blijkbaar nog steeds wel. Zijn werk is een referentiepunt in de geschiedenis geworden en niet alleen om wat de critici en de kenners ervan zeggen. Nee, ook juist omdat hij nog steeds gelezen wordt.
Wat heeft lezen voor invloed op de lezer? Dat is een weer een andere discussie, waar ik hier niet verder op in wil gaan. Ik weet niet hoe dat bij andere lezers werkt, maar voor mij is lezen alsof ik op een trein stap en in verschillende coupés zit en op verschillende stations kom. En iedere overstap op een andere trein brengt me verder langs de gedachten en werelden van een ander waar ik nieuwsgierig naar ben. En Lezen &cetera is het spoorboekje. Vanwege de quizzen die er in staan is het ook zeer geschikt voor een aangename tijdbesteding tijdens de komende feestdagen. Van beginzinnen tot slotzinnen en van fragmentcryptogrammen tot de opvallendste roesmiddelen in boeken. Met dit boek kunt u een literaire kennisquiz opzetten waarbij Triviant aan de kant geschoven kan worden.
Pieter Steinz, Lezen &cetera
Uitgeverij Prometheus en NRC Handelsblad

Juliette van Wersch

 

Recent

11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

7 augustus 2017

Een kanjer

4 augustus 2017

Wondranden

Literair Nederland - 10 jaar geleden

27 augustus 2007

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Dat klinkt toch goed nietwaar? Helaas, we worden wel meegenomen maar niet naar het bovengenoemde. Natuurlijk komen deze gebieden wel voor in het boek maar het frappante is dat ik heel veel over het reizen zelf heb gelezen maar weinig over het land.

Lees meer