6 november 2006

De wolkengids, Gavin Pretor-Pinney

De wondere wereld van de wolken

‘Ik kijk mijn heel leven al met veel plezier naar de wolken’. Aan het woord is Gavin Pretor-Pinney in de inleiding van zijn zojuist verschenen boek De wolkengids. Bij die beginzin denk ik meteen ‘ja dat heb ik nou ook’. Pretor-Pinney heeft mijn aandacht, vol van verwachting nu alles over wolken te weten te komen. Hij en ik zijn niet de enige liefhebbers, zo blijkt uit het door hem opgezette en enthousiast groeiende wolkenliefhebbersgenootschap. De vele vragen die daar gesteld werden hebben hem tot het schrijven van dit boek gebracht. Met de vele en verrassende voorbeelden mag de ondertitel Wolken in de geschiedenis, wetenschap en cultuur met recht gevoerd worden. Van Shakespeares stukken tot Spielbergs films, van Aristofanes tot De prinses op de erwt en van Joni Mitchells muziek tot Turners schilderijen. Miste alleen de wolken van Magritte.

Het boek is systematisch opgebouwd in drie niveaus van wolken: lage wolken, middenhoge wolken en hoge wolken. Per niveau zijn de wolken weer onderverdeeld in typen, die weer in soorten en variaties kunnen voorkomen. Van elk type wordt in een apart kader vermeld hoe deze wolk is te herkennen, in welke soorten en variaties hij voorkomt en met welke andere soort je hem niet moet verwarren. Dat blijkt een handig handvat te zijn, want als je dit boek in één keer probeert uit te lezen gaat het je letterlijk duizelen van de termen. Een onderschrift bij een foto luidt bijvoorbeeld: ‘Deze cirrocumulus is van de floccussoort en vertoont hier en daar golvingen die op de undulatusvariëteit duiden’. Leuk voor het Groot Nederlands Dictee.
Toch zorgt Pretor-Pinney er wel voor dat je het als natuurkundeleek kunt volgen. Wat heet, hij wil met dit boek de mens aansporen ook een wolkenspotter te worden. Hij spreekt ons direct aan. Een heus manifest opgesteld uit de overtuiging dat wolken in een kwaad daglicht staan en dat ze de poëzie van de natuur is, geeft het genootschap bestaansrecht. Het is die mengeling van fascinatie van auteur (zonder zweverig te worden), de natuurkundige uitleg en de voorbeelden uit de (kunst)geschiedenis die maakt dat wolken in dit boek niet ontmythologiseerd worden. Voor hem bestaat er ‘geen tegenspraak in je door wolken in vervoering te laten brengen én met behulp van ‘koele filosofie’ je inzicht te verrijken.’

Het is alsof je tijdens het lezen van de wolkengids een college wolkenkennis volgt en meegevoerd wordt door een zeer enthousiaste en bevlogen professor. Zijn taalgebruik neigt naar het ironische en daardoor blijft de redevoering luchtig. Soms slaat hij en zijn de tussenhaakjesopmerkingen wel erg flauw zoals de vergelijking tussen de overgangsfases van de stratocumuluswolk (‘de lage, grijze uitgesponnen flarden’) en die van de uitdossingen van de zangeres Cher.

Los van zijn stijl is De wolkengids een buitengewoon fascinerend boek. Het geeft niet alleen op de meest basale vragen antwoord (hoe ontstaan wolken, waarom komt er uit de ene wolk wel neerslag en uit de andere niet, hoe ontstaan regenbogen en andere halofenomenen, en welke rol hebben ze gespeeld in de religie en in de kunst?). Maar het vertelt ook onder andere het wonderlijke verhaal van luitenant kolonel William Rankin die noodgedwongen met een parachute door het zwaarste en gevaarlijkste wolktype heen moest om op aarde te kunnen landen. Hij overleefde tot ieders verbazing deze levensbedreigende val met de gevaren van compressie, hagelstenen, turbulentie, onweer en kou. Omdat hij kon navertellen wat hem is overkomen, weten wij nu hoe de kern en het ‘binnenwerk’ van een cumulonimbuswolk is. En ja, dat is interessant. Al zou ik niet zo ver willen gaan als Pretor-Pinney die, zoals een echte wolkenspotter betaamt, de wereld over reist om een bepaald type wolk te zien, of die op zoek gaat naar de koningsmakreel en de karper omdat de tekening op hun huid gelijk aan de vormen van de schubachtige wolken is.

Je zou op basis van dit boek een categorie ‘wist u dat…?’ kunnen samenstellen en een avondvullend programma kunnen maken. Wist u bijvoorbeeld dat wolken door middel van de wolkenharp muziek kunnen ‘maken’? En wist u dat er negen vormen van neerslag zijn? En dat er volgens sommigen zogenaamde aardbevingwolken bestaan, waarvan men beweert de komst van een aardbeving te kunnen voorspellen? En dat wolkenmodificatie (het opwekken en manipuleren van wolken) voor militaire doeleinden werd gebruikt? Ik kan nog wel even doorgaan, maar het laat ik het houden bij de aanbeveling van dit boek.

Gavin Pretor-Pinney heeft met De wolkengids een lyrisch, vermakelijk en toch wetenschappelijk onderbouwd handboek en verslag in één voor de wolkenliefhebber geschreven. Een goede gids om wolken te kunnen ‘lezen’. Dit is een boek waar ik op heb gewacht en dat je gewoon in je kast moet hebben staan om het af en toe erbij te kunnen pakken.

Voor de echte fanaten en zij die liever kleurenfoto’s dan zwart-witfoto’s zien, is er nog de website van het genootschap: www.cloudappreciationsociety.org.

Juliette van Wersch

De wolkengids
Gavin Pretor-Pinney
Uitgeverij De Bezige Bij

Recent

21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

20 november 2017

Het leven ontwijken

15 november 2017

Een portret in stukjes

Literair Nederland - 10 jaar geleden

26 november 2007

Geloven in een god die niet bestaat
Door Bernadet

Op de titel De kunst van het niets doen reageerden veel mensen met: ‘Oh, dat zou ik ook wel willen, een tijdje niets doen.’ Daar ging het boek echter niet over. Het ging over Taoïsme en de gebeurtenissen in je leven op je af laten komen, van alle kanten bekijken, en dan weer verder gaan met leven.

Lees meer