27 november 2006

De invloed van de lezer

De boekenbeurs in Antwerpen ? traditiegetrouw een literair, of is het een commercieel, feest van een goede twaalf dagen in de eerste helft van november ? zorgt elk jaar voor een kleine volksverhuizing.
Met 165.000 bezoekers deed de beurs net iets minder goed dan vorig jaar ? 3.000 schoolkinderen zonder uitnodiging en het mooie novemberweer bleken de belangrijkste redenen ?, maar dat liet zich niet merken in de verkoopcijfers; die stegen met vijf tot tien procent.
In de marge van zo’n boekenbeurs is ook steeds veel beweging te bespeuren. Zo publiceerde De Standaard (27-10-2006) een heuse Powerlist 2006, een lijst met de tien machtigste, meest invloedrijke spelers in het Vlaamse literaire landschap. In een artikel in De Morgen (7-11-2006) reageert Margot Vanderstraeten enigszins ontdaan wanneer blijkt dat de lezer in die lijst ontbreekt: ‘Moeilijker te begrijpen is dat deze top van het Vlaamse boekenland voorbijgaat aan die ene persoon die waarlijk macht uitoefent op de boekenkast. De lezer (m/v). // De echte lezer houdt van het boek om wie het boek is. Hij neemt de tijd en de ruimte om aandachtig en in stilte naar zijn spiegelbeeld te kijken dat door de geschreven en ongeschreven woorden wordt gereflecteerd. Hij schrikt. Is ontroerd. Aangedaan. Boos. Op de tenen getrapt. Verontwaardigd. Blij. Onthutst. Verrast. Afkerig. Inhalig. Jaloers. Genereus. Verheugd. De echte lezer is nooit alleen; hij luistert naar de adem van de letters en de spaties, neemt hetzelfde ademhalingsritme aan, en gaat op in die ander, in die anderen die op zijn schoot en/of in zijn handen liggen. // Regel na regel ervaart hij het genot van de wetenschap dat liefde, zéker de liefde voor het boek, een werkwoord is. Hij is niet bang voor inspanningen. Hij vreest geen intimiteit. Hij durft de confrontatie met zichzelf en met de wereld van het boek aangaan. Op puur leesplezier is hij niet uit. Hij leest omdat de ervaring van het lezen grensoverschrijdend is, omdat grenzen overschrijden pijn kan doen, onbehagen kan scheppen, inzicht kan bieden…  // De echte lezer kent de voldoening van de overwinning. Hij heeft de top verkend, maar wordt gestuwd door de drang om de berg te exploreren die zich onder die “top” bevindt.’
Dat is allemaal heel mooi. Maar begrijpelijker zou Vanderstraetens verhaal zijn wanneer ze het heeft over de lezer/koper van een boek. Het onderscheid dat ze hier laat gelden, tussen dat van de lezer en de ‘echte’ lezer houdt geen steek. Vanderstraeten gaat enigszins naïef uit van een invloed die niet op economische relevantie is gestoeld. Het belang van dat soort invloed is een treurige gedachte, maar ook een realistische. Het onderwerp of onderworpene van de Powerlist is immers niet de naar persoonlijke voorkeur samengestelde boekenkast, maar het literaire landschap. En dat wordt, naar verluidt, nog steeds bepaald door lieden die zich bezighouden met boeken nog voor ze de boekhandel bereiken, of die uit het gepubliceerde de enkelingen selecteren die ook op een podium ‘leesbaar’ zijn. De lezer komt pas daar binnen in het verhaal, letterlijk en figuurlijk. Op iets soortgelijks komt Marc Reugebrink uit, wanneer hij stelt dat ‘wie een boek zoekt dat ouder is dan drie maanden (maar geen bestseller of klassieker is), of wie gewoon eens zou willen grasduinen in een winkel in de hoop iets tegen te komen dat hij nog niet kent, […] van een koude kermis thuis[komt]’. In hoeverre is dan de keuze van die lezer bepalend? In hoeverre oefent die lezer invloed uit? Komt die invloed niet te laat? En is die invloed niet sowieso onderhevig aan andere invloeden?

Dit is natuurlijk een rist bedenkingen die met betrekking tot de leeservaring veelal pessimistisch voorkomt. Wederom een verhaal van Big Brothers en manipulatie. Van machtige dader en onmachtig, misschien zelfs onwetend, slachtoffer. Mogen we er niet van uitgaan dat degenen die de markt en het landschap beïnvloeden wel degelijk kennis van zaken hebben? Met kennis van zaken kan men dan twee dingen bedoelen: de kennis van zijn zaak, zijn materie, hier de literatuur, die impliceert dat de selectie die wordt gemaakt, samenvalt met wat kwaliteit bezit in boekenland; of de kennis van zaken, de markt, de verkoopbaarheid van een boek. Die tweede ‘kennis van zaken’ zal allicht altijd aanwezig zijn ? of ‘moet’ dat zijn, wil men overleven. De eerste vorm heeft al wat vaker te lijden onder de tweede. En dat zal ook het geval zijn bij de platenmaatschappij of de televisie-industrie.

Als men daarvan uitgaat, is een vroege invloed van de lezer misschien zelfs helemaal niet wenselijk? Als de verkoopbaarheid bepaalde keuzes forceert, die door een kwalitatieve bril bekeken niet eens persklaar zouden worden gemaakt, betekent dat ook dat er afnemers zijn van dat product. En zo komt de lezer wel nog vóór de boekhandel binnen in het plaatje. Als statistisch bewijsmateriaal, aangedragen door een of ander onderzoeksbureau. De lezer kan zichzelf dan achteraf gelijk geven, kan bevestigen dat wat wordt aangereikt wel de moeite waard is. De lezer kan op een drafje de machtigste mens in boekenland worden. Even terug naar de boekenbeurs. Absolute toppers, voor wat betreft verkoop, waren Pieter Aspes Alibi en Haar penisboek van Goedele Liekens ? voor een goed begrip: niet het boek over haar penis, maar haar boek over de penis. Een verrassende derde was het boek van Paul D’Hoore, de Vlaamse gids tot aandeelkundig money making.
De macht aan de onthutste, verraste, aangedane, ontroerde lezer!

Kurt Snoekx

Het artikel van Margot Vanderstraeten is integraal te lezen op: http://yvesjoris.punt.nl/?id=307109&r=1.
Het stuk van Marc Reugebrink, ‘Echte lezers’, verscheen op zijn weblog: http://reugebrink.skynetblogs.be/post/3862769/echte-lezers.

Recent

11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

7 augustus 2017

Een kanjer

4 augustus 2017

Wondranden

Literair Nederland - 10 jaar geleden

27 augustus 2007

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Dat klinkt toch goed nietwaar? Helaas, we worden wel meegenomen maar niet naar het bovengenoemde. Natuurlijk komen deze gebieden wel voor in het boek maar het frappante is dat ik heel veel over het reizen zelf heb gelezen maar weinig over het land.

Lees meer