2 augustus 2004

Lost in translation, II

Engelse boeken moet je in het Engels lezen, luidt de gangbare opvatting. Onlangs werd op deze plek aan de hand van een artikel van Frank Ligtvoet in Filter getoond dat zelfs de meest ervaren, in Amerika wonende Nederlander lang niet alle nuances van de Engelse taal meekrijgt bij het lezen van Engels(talig)e literatuur. De gemiddelde Nederlander overschat zijn begrip van de Engelse taal. In de voetsporen van Ligtvoet, die zichzelf een vertaaltest afnam om te kijken hoe diepgravend zijn begrip van het Engels nu eigenlijk was, stond er onder aan het redactioneel een fragment uit een niet nader genoemde Engelse roman. De opdracht luidde: trek de stoute schoenen aan en test de eigen vertaalkunst. Om een al te grote schijn van huiswerk te vermijden konden er ook prijzen gewonnen worden. Een bescheiden prijs voor degene die auteur en titel van het fragment raadde en een wat kloekere prijs voor degene die het dichtst bij de ‘officiële’ vertaling in de buurt kwam.

Er waren zes mensen die met de billen bloot durfden. Het was geen makkelijk fragment om te vertalen en ook niet het meest smaakvolle wellicht, maar het bood de mensen die zich eraan durfden te wagen wel alle mogelijkheid hun creatieve vertaalkunsten te vertonen. Hieronder volgt de Engelse tekst. De grootste knooppunten in de tekst zijn vet aangegeven. Na een korte (anonieme) bespreking van de diverse inzendingen zullen de prijswinnaars bekend gemaakt worden.

It turns out that I’m far less lavatorially obsessed than almost everyone else in the house, even Cecile. The men started the toilet-talk craze, as an excuse for their constant farting. Now, they don’t apologise for having done one, and no one else even laughs any more ? unless it sounds particularly ‘amusing’; like a duck or a creaky floorboard. Then the entire room collapses, as if in a hurricane of mirth. If the fart smells, and was silent, there are accusations and arcane rules. I can’t be bothered to detail them, but they are far beyond, ‘He who smelt it, dealt it’. At times like this the entire Project begins to feel ignoble. Living communally was always likely to be humiliating, but it is a disappointment to see how some people revel in their abasement.

De eerste zin leverde direct al de nodige nodeloos gecompliceerde zinsconstructies op. ‘It turns out’ werd door de meeste inzenders met het voor de hand liggende ‘Het blijkt dat’ vertaald, terwijl er evengoed wat te zeggen valt voor het simpeler ‘Ik blijk’ zoals door één inzender gebruikt. Van de zinsnede ‘Lavatorially obsessed’ had ik meer verbaal vuurwerk verwacht. Er zit een hoog poep-en-pieshumor gehalte in die uitdrukking, maar de meeste inzenders kwamen niet verder dan ‘gepreoccupeerd met wc-bezoek’ en ‘latrinaal geobsedeerd’. Te vrij vond ik ‘spijsvertering-technisch […] geobsedeerd’ en ronduit fout ‘minder geobsedeerd door mijn stoelgang’.
‘Almost everyone in the house’ werd door één inzender met ‘de meeste andere huisgenoten’ vertaald, wat een stuk minder omslachtig is dan het veelvuldig gebruikte ‘bijna iedereen hier in huis’.
‘The toilet-talk craze’ heeft dat typisch Engelse onvertaalbare over zich, maar goed, dat was dus juist de uitdaging. ‘De hele wc-praat rage’; ‘de toiletpraat manie’; ‘obsessieve plee-praatjes’ leverde dit onder meer op. ‘Plee-praatjes’ is erg leuk gevonden, maar obsessieve is foutief gekozen en lelijk omdat in de eerste zin ook al sprake is van een obsessie. ‘Onzinnige wc-praat’ is wellicht de meest degelijke vertaling, al verlies je dan wel de alliteratie en daarmee de ‘bite’ van de zin.
Bijna niemand vertaalde ‘no one else’ met ‘niemand anders’ wat op zich geen ramp is, maar wel slordig.
‘Amusing’ heeft ook die typisch Engelse onderkoelde bijklank. In het Nederlands kwam men niet verder dan: ‘lollig’; ‘grappig’ (3x); ‘leuk’ en ‘amusant’. Misschien dat lollig dan nog wel het aardigst is, vanwege de ironische bijsmaak. ‘Like a duck or a creaky floorboard’ leverde met name varianten op als krakende houten vloer, krakende plankenvloer, krakende vloerplank etcetera, maar het woord ‘duck’ werd achteloos met ‘eend’ vertaald. Duck heeft nog iets onomatopeisch in zich, eend klinkt zo, tja, vlak. Gekwaak (van een eend) was een optie geweest. Niemand koos ervoor om het woordje ‘bijvoorbeeld’ te zetten voor ‘als een eend of een krakende…’ wat de zin iets Nederlandser maakt.
Men verslikte zich en masse in de zinsnede ‘as if in a hurricane of mirth’. Mirth is lol, vrolijkheid. Bijna iedereen maakte er iets van als: ‘een orkaan van vrolijkheid’ (met als dieptepunt een ‘orkaan van mirthe’). Een iemand vertaalde wel erg vrij ‘dat de ruiten ervan trillen’. Misschien dat ‘in een vlaag van vrolijkheid’ te vrij vertaald is, maar in elk geval wel beter Nederlands oplevert.
‘Arcane rules’ was de volgende instinker. Ik kreeg de indruk dat er weinig naar de context van de gehele alinea gekeken werd. Bijna iedereen vertaalde ‘rules’ gewoon met regels in de betekenis van voorschriften terwijl de zin erna duidelijk aangeeft dat het eerder om zegswijzen of uitdrukkingen gaat. Slechts één inzender had dit door.
‘I can’t be bothered’ is weer typisch zo’n Engelse uitdrukking die zich moeilijk in het Nederlands laat omzetten. Het meest in de buurt komt ‘Ik heb geen zin om…’ of ‘Ik ga hier geen moeite doen om…’, al mis je in die vertalingen toch het wat achteloze en geprikkelde.
‘Far beyond’ is zo’n ander typisch Engelse zegswijze. De meesten vertaalden het met ‘ze gaan veel verder dan’.
Natuurlijk wil ik niemand de diverse vertalingen van ‘He who smelt it, dealt it’ onthouden: ‘Wie het eerst ruikt, heeft zijn poepgat gebruikt’; ‘Wie de scheet het eerste ruikt, heeft zijn eigen gat gebruikt’; ‘De eerste die het rook, was het ook’;  ‘Wie het zegt heeft hem zelf gelegd’ en ‘Wie het eerste ruikt heeft zijn poepertje gebruikt’. Lijkt me allemaal in orde.
‘Ignoble’ betekent zoveel als beschaamd, genânt, ‘revel’ zwelgen/wentelen/zich te buiten gaan aan… De laatste zin leverde weinig fraais op: ‘Het leven in een woongroep is per definitie al mensonvriendelijk, maar het is teleurstellend te zien hoe sommige mensen zich genoeglijk in hun vernedering wentelen. ‘Was always likely’ is niet zo stellig als ‘per definitie’, ‘mensonvriendelijk’ lijkt me een onjuiste afgeleide van dieronvriendelijk en ‘genoeglijk in vernedering wentelen’ klinkt gezellig, maar dat moet het juist niet zijn.
Een veiliger vertaling is: ‘De kans zat er natuurlijk in (beter: Het zat er dik in, het viel te verwachten dat) dat het leven in een gemeenschap vernederend zou zijn, maar het valt me tegen hoe sommige mensen ervan genieten om zichzelf te verlagen.’ ‘Revel in abasement’ blijkt te moeilijk te vertalen. ‘Wentelen in platvloersheid’, ‘zich in de verlaging van hun standaards verkneukelen’; ‘er echt van genieten zichzelf te verlagen’. Dat woord ‘verlagen’ is het net niet, al gebruikt men dat natuurlijk om te vermijden dat men twee keer achter elkaar het woord ‘vernedering’gebruikt. Zich vergenoegen in de wijze waarop men zich verlaagt/genoegen scheppen in de wijze waarop men zichzelf verlaagt, zijn opties.
Het algemene niveau van de inzendingen was vrees ik een beetje onder de maat, te veel vertaalfouten, te veel slordigheden, te veel aanwijzingen dat men de tekst gewoon niet begreep, te weinig creatieve taalvondsten. Maar goed, dit was slechts een test, geen proefwerk. Hieronder staat de officiële vertaling, (die ook niet per se boven elke kritiek verheven is) voor de liefhebbers en daarna volgen de prijswinnaars.

Het blijkt dat ik veel minder geobsedeerd ben door de laatste fase van de spijsvertering dan bijna alle anderen in het huis, zelfs Cecile. De mannen begonnen met die wc-praatjes om een excuus te hebben voor de scheten die ze de hele tijd laten. Nu verontschuldigen ze zich niet meer als ze er een hebben gelaten, en lacht zelf niemand anders er meer om, tenzij het buitengewoon ‘grappig’ klinkt, bijvoorbeeld als een eend of als een krakende vloerplank. Dan ligt de hele kamer dubbel, alsof er een wervelstorm van humor overtrekt. Als de scheet ruikt, en geluidloos was, gaan de beschuldigingen over en weer en komen ze met obscure gezegden. Ik heb geen zin om die allemaal te citeren, maar ze gaan veel verder dan ‘Wie het ’t eerste ruikt, heeft zijn poepertje gebruikt’. Op zulke momenten begint het hele project iets vulgairs te krijgen. Een gemeenschappelijk leven was al nooit erg verheffend, maar het is een teleurstelling om te zien hoe sommige mensen van hun verloedering genieten.

De winnaar is David Veldman. Zijn vertaling was her en der iets te vrij en omslachtig, maar hij was de enige die geen echt grote fouten heeft gemaakt en blijk gaf van een goed begrip van de tekst. Daarnaast was hij ook de enige die wist dat het fragment afkomstig is uit Zelfbeeld van Toby Litt. Twee andere Toby Litt-titels komen jouw kant op.
Over de uitslag kan gecorrespondeerd worden, maar niet te uitgebreid en ik verander zeker niet van mening.

Met dank aan de inzenders.

daphne@literairnederland.nl

Recent

16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

13 oktober 2017

Leven zonder moeder

12 oktober 2017

Een antikrimi

Literair Nederland - 10 jaar geleden

22 oktober 2007

Klein boek zonder enige allure
Door Frans

Waarom gaf de commissie – Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek – aan Geert Mak de opdracht om het boekenweekgeschenk 2007 te schrijven? Vermoedelijk vanwege zijn succes met de dikke pil ‘In Europa’. Zou Mak daarom als onderwerp voor zijn boek de Galatabrug, die Europa met Klein-Azië verbindt, gekozen hebben?

Lees meer