Het paleis begint met een eenvoudige scene: een landheer ontvlucht zijn paleis tijdens de dreiging van een oorlog. De herder Jacob ziet zijn kans schoon en dwaalt door de verlaten gangen en zalen terwijl hij fantaseert en mijmert over het leven. Die mijmerende monoloog vormt de kern van Wieslaw Myśliwski’s Het paleis, een van de vroege romans van de Poolse schrijver en inmiddels de zesde roman die in het Nederlands is vertaald. 

Rijke fantasie 

De monoloog van Jacob, soms onderbroken door een observatie over het paleis of een dutje inclusief (koorts)droom, is erg stream of consciousness. De emoties en gedachten van Jacob worden in schijnbaar willekeurige volgorde aan de lezer gepresenteerd, zonder hoofdstukindeling of alineaonderbrekingen. Myśliwski doet weinig moeite de gedachten te ordenen, maar concentreert zich op de manier waarop de ideeën op de lezer overgebracht worden. Jacob mag dan een eenvoudige herder zijn, zijn gedachten zijn opmerkelijk poëtisch en kritisch, zij het met zeer veel zijpaden.

Jacob identificeert zich sterk met de landheer in zijn overpeinzingen. Een groot aantal thema’s wordt op deze manier door Jacob besproken. Denk aan liefde, armoede en rijkdom, feestmaaltijden, de jacht, de natuur en het platteland. De onderwerpen worden op associatieve manier aan elkaar verbonden, soms door iets dat Jacob in het paleis ziet, maar soms ook simpelweg omdat zijn gedachten en dromen van het ene onderwerp naar het andere schieten. Wat extra opvalt in alle fantasieën van Jacob is dat alle personages (de landheer, jonkvrouwen, hertogen, knechten) niet zozeer personages zijn maar eerder vluchtige schetsen van groepen mensen. Daardoor krijgt de lezer soms het gevoel dat er onder alle prachtige taal en scenes, een diepere maatschappijkritische boodschap verborgen zit. 

Rijkdom en armoede

Er valt niet echt een lijn aan te brengen in Jacobs interne monoloog en Myśliwski lijkt dat ook niet te willen. Toch zou je kunnen stellen dat Het paleis in de kern gaat over klassenverschillen. Jacob is in extreme armoede opgegroeid en het paleis (en vooral Jacobs beeld daarvan) is het toonbeeld van extreme en overdreven rijkdom. Door zichzelf te identificeren met de landheer onttrekt Jacob zich tijdelijk aan zijn armoede en stelt hij zich het leven voor zoals het ook had kunnen zijn: feestmalen, op jacht, onderhandelen met hertogen, tot een aristocratische begrafenis aan toe. 

Myśliwski laat op meesterlijke wijze zien dat Jacob zich het leven van een aristocraat kan voorstellen, maar altijd een arme herder blijft in zijn doen en denken. Zo stelt hij zich voor hoe hij een brief aan de koning zou schrijven, waarin het eerste is wat hij vraagt: ‘Hoe is het met uw gezondheid, en heeft die merrie van u al geveulend?’ Om zichzelf direct te corrigeren: ‘Nee, nee, wat bazel ik toch, mijn god. Niet zo, maar zo: Weledelgeboren heer, hooggeëerde vorst, ik ben al sinds lang deze paar woorden verschuldigd’. 

In de roman komt sterk naar voren dat Jacobs fantasieën niet alleen een manier zijn om zichzelf een ander leven te gunnen, maar ook een manier om zichzelf niet te hoeven zien zoals hij is. Een enkele blik in de spiegel levert al een crisis op in zijn denken. De spiegel geeft namelijk precies terug wat je erin stopt en Jacob leeft liever in de droomwereld, waar alles kan worden vervormd en geherstructureerd. Jacob reflecteert hier ook op als hij zichzelf voorstelt hoe hij als aristocraat geschilderd zou willen worden; zo waarheidsgetrouw mogelijk, zonder dat het schilderij zijn mindere kanten zou verbloemen. Maar de voorstelling die hij maakt van zichzelf als landheer op het schilderij is natuurlijk een fantasie: in de spiegel blijft hij namelijk een arme schaapsherder. 

Pools meesterwerk

Bij het idee van de twintigste-eeuwse klassieker zullen de gedachten van velen automatisch naar Britse, Russische, Amerikaanse of Franse literatuur gaan. Het paleis laat eens te meer zien dat er nog zoveel meer te ontdekken is in andere taalgebieden, zelfs als het ruim 50 jaar duurt voordat iets vertaald wordt. Door de meanderende stijl van het boek wordt de lezer meegezogen in de gedachtenwereld van Jacob. Vooral de stukken waarin Jacobs eigenbeeld en zijn idee over klasse en armoede naar voren komt, zijn extra indrukwekkend. Deze passages hebben niets aan urgentie ingeboet.

Vertaler Karol Lesman heeft zichzelf overigens overtroffen. Het vertalen van een associatieve en fantasierijke roman van dergelijke kwaliteit moet niet eenvoudig zijn geweest. De typische stijl van de roman maakt het tot een moderne Europese klassieker, die iedereen zou moeten lezen.