27 juli 2016

Grotesk Rusland

Anky Mulders

Rusland spreekt voor velen nog altijd tot de verbeelding. Romantiek en ellende gingen bij Dostojevski en Tolstoj al hand in hand, en door Boris Pasternak, Aleksandr Solzjenitsin en Anatoli Rybakov weet iedereen dat het er na het tsarentijdperk niet beter op is geworden. Hedendaagse westerse auteurs als Pieter Waterdrinker, Peter Pomerantsev en Bill Browder kennen de Russische samenleving van binnenuit en berichten daarover met fascinerende boeken.

Rusland bij Pieter Waterdrinker
Lenins balsem
Wie wel eens wil weten hoe het leven vandaag de dag in Rusland eruitziet maar geen zin heeft in droge kost kan bij de fictie van Ruslandcorrespondent en –kenner Pieter Waterdrinker terecht. Waterdrinker heeft al heel wat romans geschreven die de lezer laten delen in het bestaan van de Russische burger. Met kennis van zaken plaatst hij fictieve personages in het huidige Rusland, veelal in Moskou waar de nieuwe rijkdom het walhalla is. Dat levert adembenemende literatuur op. In Lenins balsem (2013) bijvoorbeeld, gesitueerd in de laatste dagen van de Sovjet-Unie als de illegale handel welig tiert. Daarin komt een prachtige scène voor waarin Russen in een stampvol, rammelend vliegtuig zoveel als ze kunnen vanuit Turkije meeslepen voor een handeltje in eigen land: van sieraden en schoenveters tot magnetrons en televisies, van cosmetica tot computers. Politieke onstabiliteit en een even onstabiel dagelijks leven komen samen in deze spannende roman.

Poubelle
Poubelle
Dezelfde duizelingwekkende ervaring ondergaat de lezer in zijn nieuwste boek Poubelle (2016). Hoofdpersoon Wessel Stols, ruim in de financiële middelen door verkoop van zijn aandeel in een reclamebureau, wil schrijver worden. Die ambitie mislukt, maar voert hem wel via Frankrijk naar Rusland en Oekraïne en naar de clandestiene kunsthandel. Later komt hij in de politiek en via het Europarlement opnieuw in Oekraïne, tijdens gebeurtenissen die de lezer bekend voorkomen uit het nieuws. Vanaf het begin is duidelijk dat Stols zijn ondergang tegemoet gaat. Het hoe en waarom beschrijft Waterdrinker tot in detail binnen een zinderende couleur locale, wat het lezen tot een verslavende ervaring maakt. En passant krijgt de EU in Poubelle een flinke veeg uit de pan over de exorbitante salarissen en vergoedingen die Europarlementariërs opstrijken en het onvermogen om problemen effectief aan te pakken, bevindingen die aansluiten bij de hedendaagse anti-Europasentimenten. Vaste ingrediënten bij Waterdrinker zijn de jacht op geld en luxe, macht, leugens en corruptie.

Rusland bij Peter Pomerantsev
Niets is waar en alles is mogelijk
De verbijstering die je in Waterdrinkers boeken al bevangt neemt bij Peter Pomerantsev nog eens flink toe. In Niets is waar en alles is mogelijk komt een ware optocht aan onthutsende  gebeurtenissen voorbij. Pomerantsev, zoon van gevluchte Sovjetdissidenten, groeide op in Londen en werkte tien jaar als regisseur en programmamaker in de Russische televisie- en filmindustrie. Daardoor had hij toegang tot alle lagen van de maatschappij, van de onderwereld tot de elite, niet zelden met elkaar verweven. Het Russische succesvolle leven is buitenkant, één groot toneelstuk van de rijken en de machtigen om de onwetende televisiekijker een open maatschappij voor te spiegelen die niet voor de westerse onderdoet. Zo beschrijft Pomerantsev een opdracht die hij kreeg om een serie realityshows te maken over de bij jonge vrouwen populaire cursus van een goeroe, bedoeld om een sterkere persoonlijkheid te worden. Maar als manipulatie en zelfmoorden komen bovendrijven, wordt de serie gestopt. Wat op televisie komt moet wel positief blijven, de kijkers hebben zelf al genoeg problemen. Pomerantsev verhaalt over beroepsmoordenaars met goede bedoelingen, een cursus voor meisjes om rijke mannen aan de haak te slaan, televisiepresentatoren als spreekbuis van het Kremlin en oligarchen met revolutionaire sympathieën. Ook Poetins spindoctor krijgt een plaats in zijn relaas.

Rusland bij Bill Browder
Vijand van de Russische staat
Evenmin droge kost is het verslag van het waargebeurde verhaal van Bill Browder in Vijand van de Russische staat. Het boek leest als een detective. Browder ontdekt dat er na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie aldaar veel geld te verdienen is en vestigt zich als (Amerikaans) investeerder in Rusland. Met vooruitziende blik koopt hij goedkope aandelen van Russische bedrijven, waardoor zijn vermogen in enkele jaren tot miljarden stijgt. Dat is de machthebbers een doorn in het oog. De politie doet een inval in zijn hoofdkantoor en neemt eigendomscertificaten mee, waarmee zijn bedrijven hem afhandig worden gemaakt. Zelf mag hij (wonend in Londen) Rusland niet meer in. Met behulp van advocaten gaat hij op zoek en vindt zijn bedrijven uiteindelijk terug in het bezit Russische oligarchen. De corruptie begint bij de lagere ambtenaren en iedere hogere verdient vervolgens telkens een beetje meer aan de illegale overheveling van andermans eigendom. Browder krijgt een immense belastingschuld in zijn schoenen geschoven – iets wat de Nederlander Derek Sauer recentelijk ook overkwam. Bij de ontrafeling van de ingewikkeld opgezette constructie wordt een van Browders advocaten, Sergej Magnitsky, opgepakt en in de gevangenis gezet. Daar wordt hij na een klein jaar doodgeslagen, nadat hem noodzakelijke medische zorg is onthouden. Dit is door Browder internationaal aan de kaak gesteld.

In alle drie de boeken…
komt de hele schizofrene poppenkast van een maatschappij die democratie en rechtssysteem alleen als woorden kent, uitvergroot voorbij. Alles is dubbel en alles draait om geld in een samenleving die alle kanten uitschiet omdat niemand weet hoe het anders moet. Rusland is vanaf de val van de Sovjet Unie een prooi van zulke snelle ontwikkelingen dat niemand ze kan bijhouden, laat staan beheersen. Het land zit vol bizarre tegenstellingen, zoals een door de overheid georganiseerd protest tegen de eigen regels, gepaard aan straffen voor deelnemers aan datzelfde protest. Is een wet niet voorhanden of niet naar de zin van de machthebbers, dan wordt hij gewoon gemaakt of creatief aangepast.

De indruk die na het lezen van dit soort tijdsdocumenten achterblijft, is die van een land dat wel een democratische, rechtvaardige (gezien door onze westerse ogen) en open samenleving nastreeft, maar alle ervaring ontbeert hoe dat voor elkaar te krijgen. Bovendien zijn veel Russen nationalistisch en trots genoeg om een overmaat aan westerse en andere buitenlandse  invloeden buiten de deur te willen houden. De toekomst zal uitwijzen waar dat toe leidt.

Meer van Anky Mulders:

4 april 2017

Liefde voor haviken

Over 'De H is van havik' van Helen Macdonald
21 maart 2017

Intrigerende zwakheden

Over 'De terranauten' van T. Coraghessan Boyle
22 december 2016

Moeder en dochter als enige constante in elkaars leven

Over 'Verstrengeld' van Vivian Gornick

Recent

25 mei 2017

De andere kant van het land van beloften

Over 'Amerika, of de verdwenen jongen' van Franz Kafka
24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
23 mei 2017

De man die niet kon liefhebben

Over 'Een onberispelijke man' van Jane Gardam
22 mei 2017

Herrijzende ster van Vaandrager en de tijd dat poëzie op straat lag

Over 'Vaan nu' van Bertram Mourits e.a.
18 mei 2017

Poëzie gefascineerd door het zijn, het aanwezig zijn.

Over 'Gebogen planken' van Yves Bonnefoy

Verwant

27 juli 2016

Sombermansochtend