2 januari 2017

Winterrubriek 2016 – Huub Bartman

Nergens een afslag
Zo’n kleine tien jaar geleden heb ik samen met mijn zoon een rondreis gemaakt door Turkije. Een prachtig land waar de geschiedenis als het ware voor het oprapen ligt, vaak verscholen in talloze kleine, wat verborgen archeologische sites. Aan het eind van onze trip reden we met ons minibusje over de snelweg van Ankara naar Istanboel. Alvorens aan te komen op onze plaats van bestemming in het centrum van de stad, reden we een paar uur door onafzienbare sloppenwijken onheilspellend beschenen door de namiddagzon. Na wat stil uit het raampje te hebben gekeken, zei ik tegen onze Koerdische gids, een vriendelijke vijftiger, dat het typisch was dat er nergens afslagen waren. ‘Nee’, zei hij, ‘dat klopt. Waarom ook?’ Dit antwoord verpletterde mij enigszins en ik repliceerde wat schaapachtig: ‘Ja, waarom ook?’ Het duurde even tot de portée van zijn opmerking goed tot mij doordrong. Natuurlijk, er waren helemaal geen afslagen nodig. Die armoedzaaiers daar in die krotten hadden geen enkele interesse in die snelweg. Wat hadden ze daar te zoeken? Hun gammele auto’s zouden niet eens worden toegelaten en de tol konden ze niet betalen. En wij, op de snelweg, hadden geen enkele behoefte aan een afslag. Wat hadden wij in die afbraakbuurten te zoeken? Je zou er alleen maar verdwalen en beroofd worden, als je al niet vakkundig werd omgelegd. Nee, gewoon doorrijden, kijken en denken aan een heerlijke maaltijd in een fijn hotel in het centrum met uitzicht op de Blauwe Moskee. Het afschuwelijke is hier normaal geworden en bijna niemand die dat nog ziet.

Het reisje met mijn zoon zal mij om allerlei redenen altijd bijblijven. Ik moest er weer even aan terugdenken bij het lezen van Dat vreemde in mijn hoofd van Orhan Pamuk. Het is een liefdesverhaal dat zich in zo’n wijk afspeelt. Het gaat over een jonge man die zich met zijn straatarme familie vanuit Anatolië gevestigd heeft in Istanboel, op zoek naar werk en een beter leven. Het boek schetst vanuit het perspectief van meerdere personen een beeld van het leven in de grote stad. De hoofdpersoon is Mevlut, een Bozaverkoper. Boza is een traditioneel Turks drankje op basis van yoghurt. Elke dag trekt hij er op uit naar het centrum van de stad met zijn juk over zijn schouders waaraan bevestigd twee zware manden met Boza, zelf thuis klaargemaakt. Het gaat om de ontmoeting van het traditionele Turkse plattelandsleven met dat van de moderne grote stad. Het is een prachtig verhaal waarin je de hele problematiek van het huidige Turkije weerspiegeld ziet.

Het gaat om de kloof tussen arm en rijk, mensen met en zonder perspectief. Op dit moment zien we dat de armen oprukken naar de stad en steeds vaker hun plaatsje aan de dis opeisen en in Turkije is Erdogan hun held. Wat zich in Turkije afspeelt, speelt zich ook mondiaal af, bijvoorbeeld aan de grens van Mexico met de VS, maar ook aan de grens van de Europese Unie en Afrika. Maar goed, ik vraag mij af hoe het nu gaat met Pamuk. Hoewel hij zich in zijn boek niet of nauwelijks uitlaat over politiek, is het volstrekt duidelijk waar hij staat. Zouden zijn boeken in Turkije veel gelezen worden, of heeft hij vooral buitenlandse lezers? Ik zag indertijd niet zoveel boekhandels in Istanboel.

Dat vreemde in mijn hoofd
Orhan Pamuk
Vertaling door: Margreet Dorleijn, Hanneke van Heijden
Verschenen bij: De Bezige Bij
ISBN: 9789023494157
608 pagina's
Prijs: € 29,00

‘Words, words, words’
Het tweede boek dat ik onder de aandacht wil brengen is van Aharon Appelfeld, Plotseling, Liefde. In tegenstelling tot het boek van Pamuk is dit niet een breed opgezette roman. Het is een heel intieme liefdesgeschiedenis tussen twee mensen die beiden op eigen wijze gevangenen zijn van hun verleden. Grunberg zou zeggen: ‘Dat zijn we toch allemaal?’ En dat is natuurlijk ook zo. In dit boek wordt een algemeen verschijnsel teruggebracht tot- en ingebed in een liefdesverhaal tussen twee personen. Dat maakt het verhaal invoelbaar, herkenbaar en universeel, dus tot een grote roman. Ik heb het boek wel drie keer gelezen en moet concluderen dat het om nog een andere reden heel bijzonder is. Driekwart van het boek gaat over de persoonlijke geschiedenis en gevoelens van een intellectuele, oude man voor wie de taal eigenlijk een vanzelfsprekend instrument is om zich in uit te drukken, alleen gaat hem dit niet langer zo goed af. Zijn verleden zit hem in de weg. Het gaat maar voor een beperkt deel over de geschiedenis en gevoelens van zijn taalarme hulp in de huishouding. Maar juist door het herlezen van het weinige dat zij zegt, wordt die hulp in de huishouding steeds mooier, steeds invoelbaarder, steeds ontroerender. Dit is prachtig verweven in het boek. Razend knap!! Als je het wat breder trekt, lijkt het wel een aanval op de taal als communicatiemiddel, omdat woorden gevoelens vaak alleen maar verdoezelen. Hoe waar is dat! En dat alles in de vorm van een boek, het format bij uitstek voor woorden!!!!

Plotseling, Liefde
Aharon Appelfeld
Vertaling door: Ruben Verhasselt
Verschenen bij: Ambo/Anthos
ISBN: 9789026332241
256 pagina's
Prijs: € 21,00

Diaghilev, die vreselijke en innemende man, die de rotsen kon doen dansen
Zo kwalificeerde Claude Debussy de oprichter van de legendarische Ballets Russes. Al een paar jaar heb ik  het boek Sergej Diaghilev, een leven voor de kunst geschreven door Sjeng Scheijen in de boekenkast staan, maar mijzelf nooit de tijd gegund het te lezen. In een meeslepende biografie schetst Scheijen hoe deze stormwind met zijn Ballets Russes het hele culturele wereldje eind 19–  begin 20e eeuw op zijn kop zette. Als grondlegger van het moderne ballet beïnvloedde hij niet alleen de schilderkunst van zijn tijd, maar ook de muziek. Mensen als Strawinsky en Prokovjeff schreven balletten voor hem, terwijl Picasso en Matisse decors schilderden. Deze flamboyante figuur leefde bovendien in een fascinerende wereld waarin je de contouren van de nieuwe tijd kon zien schemeren door de steeds verder instortende ruïnes van het verleden: Eerste Wereldoorlog, einde tsarentijd en ontstaan van de Sovjetunie. Het is een boek dat je er toe zet andere boeken uit je boekenkast tevoorschijn te halen om in te bladeren en te lezen; atlassen, kunstboeken, geschiedenisboeken. Het is een boek om je te omgeven met andere boeken. Het is een feestboek.

Sergej Diaghilev, een leven voor de kunst
Sjeng Scheijen
Verschenen bij: Uitgeverij Prometheus
ISBN: 9789035143807
Prijs: € 24,00

1 reactie

  • R.A. Basart schreef:

    Prachtig, vooral ‘Nergens een afslag’. Maar ook voor de rest: complimenten aan (mijn oud-collega) Huub Bartman!
    R.A. Basart





 

Recent

25 mei 2017

De andere kant van het land van beloften

Over 'Amerika, of de verdwenen jongen' van Franz Kafka
24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
23 mei 2017

De man die niet kon liefhebben

Over 'Een onberispelijke man' van Jane Gardam
22 mei 2017

Herrijzende ster van Vaandrager en de tijd dat poëzie op straat lag

Over 'Vaan nu' van Bertram Mourits e.a.