17 oktober 2017

Ondijk/Punt – Barry Smit

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Recensie door Reinier van Houwelingen

De dubbelroman is in de letterkunde een werk met een dubbele verhaalstructuur. Dit kan de vorm hebben van een raamvertelling, Max Havelaar bijvoorbeeld, terwijl in andere gevallen twee gelijkwaardige verhaalketens samen worden opgevoerd. Ondijk/Punt, het derde boek van Barry Smit, bundelt simpelweg een tweetal korte romans. Twee voor de prijs van één dus, geen dubbelroman. Uiteraard zijn er wel overeenkomsten tussen deze korte romans. De meest in het oog springende daarvan is het criminele milieu waarover wordt verhaald. Een ander de langzame opbouw naar een gewelddadige climax.

Bedrieglijke rust
Ondijk is de naam van een klein plaatsje in Noord-Holland. Door middel van een mozaïek van korte hoofdstukken worden verschillende personages uit het dorp gevolgd. De meest prominente, in zekere zin de hoofdpersoon, is een halve buitenstaander: als gelauwerd oorlogsfotograaf keert Rob van Zee terug naar de plek waar hij opgroeide. Naast zijn jeugdvrienden en diverse andere dorpsgenoten verschijnen ook de leden van een lokale criminele bende ten tonele. Lange tijd blijft onduidelijk wat het doel is van deze variëteit aan personages, maar net als in mozaïekfilms zoals Short Cuts (1993) en Crash (2004) wordt tenslotte alles bij elkaar gebracht. Het einde is daardoor het meest interessante deel van de vertelling.

Punt, zo wordt de hoofdpersoon van de tweede roman genoemd. Dit keer is er sprake van een flashbackstructuur. We volgen Punt als hij een nieuw leven begint in Frankrijk, terwijl hij poogt alle banden die hem met de onderwereld in Nederland verbinden te verbreken. Geleidelijk rijst uit de terugblikken een duidelijker beeld van hem op en van de ongure zaken waarmee hij zich bezighield. Derhalve dient de vraag zich aan of Punt wel kan verhinderen dat hij wordt ingehaald door zijn verleden. Ook hier is de ontknoping een stuk boeiender dan de aanloop.

Gebrek aan suspense
Er blijkt dus een derde kenmerk te zijn dat de twee romans verbindt, namelijk een gemankeerde spanningsopbouw. Probleem is wellicht dat Smit zijn lezers lang in het duister laat tasten, in plaats van geleidelijk te voeren met zinvolle informatie die kan helpen om betrokken te raken. Zodra de lezer meer weet dan de personages ontstaat suspense. In zowel Ondijk als Punt is het juist andersom. Het loopt over van de beschrijvingen, gegoten in een onstuitbare stroom van details, maar de relevantie van die informatie is vaak niet duidelijk. Achteraf valt pas het een en ander te plaatsen. In Punt zit bijvoorbeeld een lange passage waarin de hoofdpersoon door een bos banjert. Meticuleus worden de route beschreven en de kenmerken van het landschap. Pas na twee pagina’s blijkt dat de protagonist hier een potentiële vluchtroute creëert. Het risico van dit procedé is dat de lezer zijn interesse al verloren heeft voordat de clou opduikt.

Shockeffect
Wat niet meehelpt is de vrij monotone stijl die Smit hanteert. Vooral de zinsbouw is in beide verhalen te repeterend en ook vindt er weinig modulatie plaats van ritme en tempo:
De rijwind blaast het zweet uit Zees shirt waar dat niet achter zijn kogelvrije vest zit gepropt. Zijn romp is doorweekt. De twee bananen die hij bij wijze van ontbijt naar binnen heeft gewerkt, willen niet zakken. De colonne verlaat de weg en rijdt een voorstad van een grensplaats in.

Voor beide titels ligt de essentie van het verhaal, zoals gezegd, in de plotontknoping. Daarbij wordt er nogal op een shockeffect ingezet. Barry Smit deinst niet terug voor een aantal gruwelijke scènes, waarbij hij overigens goed gebruik maakt van suggestie in plaats van expliciete beschrijvingen. Toch is het op sommige momenten te plat. Dit geldt niet alleen voor het geweld maar ook zeker voor de seks. De passages over een oude vrouw die masturbeert tijdens het lezen van een preek, waarvan enkele passages in de tekst zijn opgenomen, vormen hiervan het duidelijkste voorbeeld.

Scriptmatig
Uiteindelijk ontstaat de indruk dat de verhalen en de wijze waarop ze geschreven zijn beter passen bij een script dan bij een roman. De gedetailleerde beschrijvingen vallen eenvoudig te vertalen naar beeld, waarbij spanning kan worden gecreëerd door het toevoegen van muziek en geluid. Voor de romanlezer is het echter doorploeteren totdat de schrijver zover is om zijn kaarten op tafel te gooien. Die kaarten zijn op zich in orde, maar kunnen niet met terugwerkende kracht de vonk steken in de leeservaring.

 

 

Ondijk/Punt
Barry Smit
Verschenen bij: Lebowski
ISBN: 9789048839230
240 pagina's
Prijs: € 19,99

Meer van Reinier van Houwelingen:

22 augustus 2017

Variabele verhalen in prettige stijl geschreven

Over 'Astronaut' van Pieter Kranenborg
16 mei 2017

Moord op de grachtengordel

Over 'Nachtwandeling' van Robbert Welagen
6 april 2017

Roman op routine

Over 'Liefde in Pangea' van Tessa de Loo

Recent

21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

Over 'en toen aten we zeehond' van Nicoline Timmer
20 november 2017

Het leven ontwijken

Over 'Kraaien tellen' van Lucas de Waard
17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars

Verwant