Alasdair Gray – Lanark

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Recensie door Kris Mattheeuws

De Schot Alasdair Gray is in Nederland misschien wel een nobele onbekende, maar de extravagante kunstenaar en schrijver zette zichzelf op de kaart van de wereldliteratuur met zijn indrukwekkende magnum opus Lanark – Een leven in vier boeken. Dat zijn debuutroman uit 1981 ook zijn meesterwerk is, daaraan twijfelt niemand binnen de Angelsaksische literaire wereld. De roman  werd dan ook meteen gebombardeerd tot een van de mijlpalen van de twintigste-eeuwse fictie. Volgens veel collega-auteurs is het de grootste Schotse roman ooit. Daarom is het des te vreemd dat zijn fantastische, in alle betekenissen van het woord, roman pas nu in het Nederlands werd vertaald.

Al bij de eerste aanblik oogt het boek vreemd: een klepper van jewelste doorspekt met typografische experimenten, geïllustreerd met pentekeningen die uit Dantes hel lijken te komen, en een structuur die je op zijn minst apart kunt noemen. Het werk begint met Boek Drie, pas daarna volgt de Proloog en daarna de  Boek Een, Boek Twee en Boek Vier. De Epiloog wordt nog gevolgd door zo’n slordige honderd bladzijden. De lezer lijkt zelf te moeten bepalen in welke volgorde je het werk leest, maar de auteur geeft zijn opinie in de epiloog: ‘Ik wil dat Lanark in één volgorde wordt gelezen maar dat er uiteindelijk in een andere aan wordt gedacht.’ Hij wijst er ook op dat dit principe niet nieuw is, maar al eeuwen wordt toegepast. Omwille van zijn experimentele kunstjes wordt hij dan ook vaak op een lijn gezet met Kafka, Joyce, Dante en andere groten. Zelf noemt hij Virgilius, Homeros, Milton en Scott Fitzgerald als inspiratiebronnen.

Bij de opening van Boek Drie wordt de lezer onmiddellijk het verhaal in getrokken. Het hoofdpersonage Lanark wordt wakker in de trein en herinnert zich niets meer van het verleden. Hij komt terecht in Unthank, een stad die angstaanjagende visioenen oproept.  Het is een stad zonder zonlicht, geteisterd door aanhoudende regenval, waar de inwoners lijden aan vreemde ziektes en plots als sneeuw voor de zon verdwijnen. Ook Lanark wordt geconfronteerd met deze mysterieuze ziekte en wordt opgeslokt door een mond in de grond. Hij komt terecht in een soort ondergronds instituut waar hij herstelt en prompt tot dokter wordt gepromoveerd.

In Boek Een en Boek Twee maakt het surrealistische gegeven van Unthank plaats voor een vrij realistische coming-of-age-roman waarin we de groei tot volwassenheid meemaken van de Schotse jongen Duncan Thaw. Hij groeit op in de relatief donkere buurten van het vooroorlogse Glasgow. Het gezin vlucht naar het platteland, maar de ziekelijke Duncan, getormenteerd door seksuele fantasieën,  keert al gauw terug naar de stad waar hij een groot kunstenaar wil worden. Non-conformistisch als hij is, komt hij in conflict met alles en iedereen: vader, vrouwen, docenten aan de kunstacademie, opdrachtgevers en leidt hij een eenzaam en onbegrepen bestaan. Hoewel hij steeds op zoek is naar intimiteit en seksualiteit, mislukken al zijn pogingen om een relatie op te bouwen. De lezer voelt dat dit slecht zal aflopen en komt niet bedrogen uit.

Boek Vier sluit aan bij Boek Drie.  We keren terug naar de donkere, fantastische wereld. Lanark wil weg uit het instituut en gaat op zoek naar Unthank. De odyssee naar de stad verloopt moeizaam en zit vol hindernissen. Er eenmaal aangekomen merkt hij dat de stad niet (meer) is wat hij ervan had verwacht. De stad is er nog slechter aan toe dan bij zijn eerste bezoek.  In de epiloog maakt Lanark kennis met ‘De schrijver’, het onmiskenbare alter ego van Gray die hier een loopje neemt met de lezer. Het vervolg lijkt op de ware Apocalyps, Ragnarök of Götterdämmerung waar Unthank ten onder gaat in vuur en water.

Het mag duidelijk zijn dat beide verhaallijnen parallel lopen en op een verschillende wijze dezelfde fases beschrijven in het levensverhaal van Duncan Thaw en zijn alter ego Lanark. Beiden gaan gebukt onder onbeantwoorde liefdes en  een zwakke gezondheid, die nog eens weerspiegeld wordt in de duistere, door mist en regen omgeven, industriesteden Glasgow/Unthank.

Gray slaagt erin op magistrale wijze deze dystopische roman leesbaar en verteerbaar te maken. Zoals hij zelf aangaf, kan men de Boeken in een willekeurige volgorde lezen, maar door zijn volgorde te respecteren, is het verrassingseffect veel groter.  Ondanks zijn vaak (bijna Latijnse) volzinnen blijft het boek aangenaam om lezen en valt de lezer van de ene verbazing in de andere. Het geheel kan gezien worden als één groot visioen van de ondergang van de maatschappij zoals we die kennen, met afschrikwekkende taferelen in een vaak science-fictionachtige wereld. Het fantasy-gehalte in de wereld van Unthank is groot, terwijl het toch een spiegel is van het alledaagse leven in Glasgow. De sfeer is grauw en grimmig en levert expliciet kritiek op de geïndustrialiseerde en overbevolkte maatschappij.
Op het persoonlijke vlak beschrijft het de onmogelijkheid van de liefde en de vereenzaming en totale ontreddering en ondergang van de mens in deze verloren maatschappij. De mengeling van satire, fantasie, humor en maatschappijkritiek maakt Lanark – Een leven in vier boeken tot een donker, maar rijk verhaal dat blijft nazinderen en waarin steeds nieuwe verrassingen komen bovendrijven.

 

 

Omslag Lanark - Alasdair Gray
Lanark
Alasdair Gray
Vertaling door: David Grävling
Een leven in vier boeken
Oorspronkelijke titel: Lanark
Verschenen bij: Uitgeverij Koppernik
ISBN: 9789492313324
600 pagina's
Prijs: € 29,90

1 reactie

  • Jan Koster schreef:

    Ik ben halverwege dit boek en vind het bijzonder goed! Opvallend trouwens dat na het eveneens magnifieke Machten der duisternis – Anthony Burgess, dit het tweede Angelsaksische boek uit die periode is dat nu pas voor het eerst in vertaling is uitgebracht.





 

Meer van Kris Mattheeuws:

Recent

15 december 2017

Drakenbloed en hoestende koeien

Over 'Tijl' van Daniel Kehlmann
14 december 2017

Vergane Hollywoodglorie in de Maghreb

Over 'De oppermachtigen' van Hedi Kaddour
13 december 2017

Literatuur uit de provincie

Over 'Ergens op het eind' van Erik Nieuwenhuis
12 december 2017

Troosteloos zal het in Twente wezen

Over 'De heilige Rita' van Tommy Wieringa
11 december 2017

Niet alles hoeft begrepen om te zien hoe prachtig het is

Over 'Finisterre' van Eugenio Montale

Verwant