Bij uitgeverij Van Oorschot is onlangs het vijfde deel Verzameld werk van Karel van het Reve verschenen.
De eerste vier delen van het Verzameld werk van Karel van het Reve zijn met enthousiasme ontvangen door pers en publiek. Het verschijnen van dit vijfde deel is voor alle oude én nieuwe liefhebbers van deze grote essayist een goed bericht.

Deel 5 omvat de jaren 1981-1985. Het bevat de Geschiedenis van de Russische literatuur, waarin Van het Reve met stilistisch gemak en subtiele humor de wording van de Russische literatuur beschrijft ? tot aan de dood van Tsjechov in 1904. Deel 5 bevat voorts de spraakmakende essaybundels Freud, Stalin en Dostojevski en Afscheid van Leiden.

De selectie uit Van het Reve’s ongebundelde artikelen beslaat ditmaal ruim 250 pagina’s. Daarin staat onder andere een aantal Wereldomroep-columns dat in de bundel Luisteraars! nog ontbrak, omdat ze pas onlangs zijn teruggevonden. Even bijzonder zijn de herontdekte tekst en de muziekkeuze van Een goedemorgen met Karel van het Reve, uitgezonden op 29 mei 1984.

’Helder, grappig en origineel, en dat zonder ooit een woord te veel te gebruiken.’ - Jelle Brandt Corstius

Verschenen: Pleun, het vervolg op De verzopen katten en de Hollander van Detlev van Heest.

In zijn column in NRC Handelsblad schreef Frits Abrahams onlangs met hoeveel plezier hij het debuut van Van Heest heeft gelezen: 'Tip voor de liefhebbers van J.J. Voskuil: lees Detlev van Heest' .

In Pleun gaat het verhaal over Van Heest en zijn vrouw verder. Als zij Japan verlaten, lijkt voor hen een zorgeloos bestaan te beginnen. In het zuiden van Nieuw-Zeeland, in een paradijselijk landschap aan zee, wonen ze tussen hun dieren. Maar de idylle duurt niet. Van Heest waant zich geïsoleerd en verloren in een harde immigrantenmaatschappij. Tot hij en zijn vrouw een Nederlands echtpaar ontmoeten. Tussen de vier bloeit snel een innige vriendschap op, met de charismatische Pleun als spil. Terwijl de onderlinge banden tussen de twee echtparen steeds strakker worden, komt het tot een conflict en crisis waaruit geen uitweg mogelijk is.

De uitgever zegt over dit boek: 'Met zijn botsing van verschillende karakters is Pleun een boek als een bankschroef die op elke bladzijde een slag wordt aangedraaid tot de beklemming bijna lichamelijk voelbaar is. Pleun en het eerder dit jaar verschenen De verzopen katten en de Hollander (genomineerd voor de Anton Wachterprijs) bieden een meeslepende zoektocht van een ontwortelde naar houvast.'

Bij Uitgeverij Van Oorschot is nummer 43 van Tirade verschenen met daarin o.a. een artikel van Jos Vos over Detlev van Heest.

Detlev van Heest werkt als parkeercontroleur in Hilversum.

Pleun

Auteur: Detlev van Heest
Verschenen bij: Uitgeverij Van Oorschot
Prijs: € 45,- (gebonden), € 25,- (paperback)

In het Verzameld Werk deel 2 van Michail Boelgakov is de novelle Hondehart opgenomen:
‘Oe-oe-oe-oe-woehoe! Kijk dan toch, ik ga d’r an. In het poortgebouw huilt de sneeuwstorm mijn dodenmis en ik jank eraan mee. Ik ben naar de verdommenis, compleet. Die ellendenaar met z’n vunzige koksjas, die gifmenger uit de personeelskantine van de Centrale Sovjet van Volshuisvesting heeft me een teil kokend water over m’n bast gegooid en nou is mijn linkerzij helemaal gekookt. Zo’n etter! En dat heet nou een proletariër!’
Zo begint Hondehart in de vertaling van Marko Fondse.

Op deze novelle baseerde De Nederlandse Opera de voorstelling: A Dog’s Heart die vanaf 7 juni a.s. op verschillende data te zien zal zijn in het Muziektheater in Amsterdam.

Twee vooruitstrevende artiesten, de Russische componist Alexander Raskatov en de Britse theatermaker Simon McBurney, werkten samen voor dit project. Muzikaal en visueel pakkend wordt het komisch-satirische verhaal verteld van Sjarik, een hond die na een transplantatie in de mens Sjarikov verandert.

De opera wordt in het Russisch gezongen met Nederlandse boventitels. Een inkijkje in de voorbereidingen van A Dog’s Heart vind je hier.

Op de website van Uitgeverij Van Oorschot kunt u lezen hoe u met korting naar deze voorstelling kunt gaan. Daar staan ook de exacte speeldata vermeld.

Recensie door: Machiel Jansen

Als je iets aardigs wilt zeggen over artikelen in tijdschriften en kranten die zo’n dertig, veertig jaar geleden geschreven zijn door een schrijver die al weer een tijdje geleden is overleden, dan is het waarschijnlijk dat je iets zegt in de trant van: zijn stukken zijn nog verbazend actueel. Als je iets onaardigs wilt zeggen dan is het dat de stukken verouderd zijn.

Eigenlijk is dat heel vreemd. Moet literatuur van veertig jaar of langer geleden actueel zijn om interessant te worden gevonden? Waarom zou dat eigenlijk moeten? Ik heb eens een actrice van Toneelgroep Amsterdam op de radio horen zeggen dat Medea nog heel erg actueel is. ‘Laatst,’ zei ze, ‘stond in de krant dat een moeder haar eigen kinderen had omgebracht. Het gebeurt nog steeds,’ benadrukte ze.

Ik vond het een vreemde opmerking. Het is ook niet waar dat Medea een goed toneelstuk is omdat het actueel is. Het zou betekenen dat als er geen moeders meer zijn die hun kinderen vermoorden Medea opeens minder interessant zou zijn. Het is een goed toneelstuk maar niet omdat er nog steeds moordlustige moeders rondlopen, maar veel eerder omdat Euripides een goed schrijver was.

Karel van het Reve (1921-1999) is al een tijdje geleden overleden. Hij stierf in 1999, met de P.C. Hooftprijs op zijn naam. Uitgeverij van Oorschot geeft zijn Verzameld werk uit en is nu bij deel vier aangekomen dat maar liefst meer dan 1.000 bladzijden telt. Het bevat de bundels Uren met Henk Broekhuis en Een Dag uit het Leven van de Reuzenkoeskoes. Het grootste gedeelte bestaat echter uit werk dat nooit eerder in boekvorm verscheen, geschreven in de periode 1973-1980. Het zijn stukken afkomstig uit o.a. NRC Handelsblad, Het Parool en tijdschriften als Tirade en Hollands Maandblad.

Veel van die stukken zijn verouderd. Ze hebben betrekking op situaties die nu totaal anders zijn en kwesties waarom niemand zich meer druk maakt. Toch zijn die stukken heel leuk om te lezen. Sommige zijn er met de tijd zelfs op vooruit gegaan. Dat komt omdat ze nu ook leerzame informatie uit het verleden bevatten. Het plezier in het lezen heeft alles te maken met het feit dat Karel van ’t Reve zo goed schreef. Ik geloof niet dat er een essayist is die helderder schreef dan hij. Ook combineerde hij humor en logisch denken met speels  gemak, wat een grote zeldzaamheid is.

Een voorbeeld van een verouderd stukje is België en China dat Van ’t Reve schreef in 1973 onder het pseudoniem Henk Broekhuis. ‘Wanneer wij België en China met elkaar vergelijken, dan valt de vergelijking uit in het voordeel van België. (...) de gemiddelde Belg gaat vaker in een Chinees restaurant eten dan de gemiddelde Chinees, hij heeft meer schoenen, winterjassen, en gekleurde overhemden, meer vierkante meter woningruimte, hij heeft het ’s winters minder koud en zomers minder warm. (...) Daar staat tegenover dat die Chinees, althans zijn regering, atoom- en waterstofbommen heeft. Maar daar doe je zo weinig mee.’

Er is veel veranderd sinds de jaren 70, toen bijna elke student marxist was, en de koude oorlog nog woedde. Van het Reve was Slavist, voormalig correspondent in Moskou voor het Parool en schreef herhaaldelijk over de blinde vlek van Westerse fellow travellers voor de terreur van  de communistische regimes. Het communisme is inmiddels verdwenen of, in het geval van China, onherkenbaar veranderd. Toch zijn Van het Reve’s stukken over dit onderwerp het lezen meer dan waard. Hij analyseert droogjes, feitelijk en met humor en je krijgt als lezer nooit het idee dat je iets opgedrongen krijgt. 

De ongebundelde stukken bevatten veel leuks, aardigs en wetenswaardigs. Ik noem een paar hoogtepunten. Zijn dankwoord bij het in ontvangst nemen van de Nijhoff prijs in 1979 die hij kreeg voor zijn vertalingen uit het Russisch. Een recensie over De Som van Misverstanden van Maarten ’t Hart die bij hem college Russische literatuur volgde. Vier krantenartikelen over het boek Literatuurwetenschap van F.C. Maatje, althans over de eerste 80 bladzijden. (Het tweede stukje heet Diepe Treurigheid .)  En twee stukjes getiteld Op Reis waarin broer Gerard voorkomt en waarop hij vervolgens erg boos werd.

Maar het mooiste van dit deel vier zijn toch de eerste twee bundels. Uren met Henk Broekhuis is al vaak geroemd en dat is terecht. In korte hoofdstukjes ontkracht Van het Reve algemeen geaccepteerde uitspraken en gedachten, zoals het idee dat een potlood in kunst en literatuur een fallisch symbool is, of de gedachte dat massaproductie tot eenvormigheid leidt, of dat iemands gedrag in een boek ‘psychologisch verantwoord’ moet zijn.

Van het Reve had een zesde zintuig voor onzin en wist dat met heel eenvoudige middelen te ontmaskeren. Twee hoogtepunten uit zijn werk, die dat heel goed illustreren, staan in Een Dag uit het Leven van de Reuzenkoeskoes. Het eerste is het titelstuk, een aanval op de evolutietheorie, althans het idee dat elke eigenschap die je bij een dier kunt aantreffen tot stand is gekomen op grond van natuurlijke selectie.  

Regelmatig kun je over dit essay lezen dat Van het Reve ernaast zat. Dat wordt dan niet verder uitgelegd. Het lijkt erop dat alleen al de roem van de evolutietheorie een maatje te groot is bevonden voor Van het Reve’s kritiek. Naar mijn idee is dat te kort door de bocht. Zijn bezwaren zijn veel meer logisch van aard dan dat ze bepaalde biologische feiten willen tegenspreken. Voor de goede orde, Van het Reve was geen creationist. Zijn kritiek komt voor een groot deel neer op het feit dat de evolutietheorie, of uitspraken daarover, niet te falsifiëren is. Maar laat ik daar hier niet verder over uitweiden.

Van het Reve weigerde trouwens over de evolutietheorie iets te lezen. Dat tot ergernis van bijvoorbeeld Maarten ’t Hart die met hem in discussie ging. <link: http://www.groene.nl/2008/48/met-karel-in-de-clinch > Iets niet lezen, en er wel over schrijven, deed Van het Reve wel vaker.  Je komt in dit deel herhaaldelijk tegen dat hij zich verzet om iets te lezen wat slecht geschreven is of wanneer hij de overtuiging heeft dat hij beter over het onderwerp na kan denken dan te lezen wat anderen er over gezegd hebben. In de hierboven genoemde stukken over Maatje komt hij niet verder dan bladzijde 80. In zijn dankwoord voor de Nijhoff prijs in 1979, die hij ontving voor zijn vertalingen uit het Russisch, zet hij zijn theorie over vertalen uiteen (‘Vertaal wat er staat’) en merkt daarbij op dat hij nooit boeken over vertaaltheorie heeft gelezen. NRC Handelsblad vraagt hem eens over burgerlijke ongehoorzaamheid een stukje te schrijven en stuurt hem alvast wat artikelen over het onderwerp. Van het Reve begint zijn stuk met het excuus dat hij ze niet meer kon vinden en dat zijn vrouw niet thuis is. Dan maar zonder. Overpeinzingen van een leek.

Het tweede hoogtepunt is de Huizingalezing uit 1978, Het Raadsel der Onleesbaarheid. Hij nam het op tegen de literatuurwetenschap, een wetenschap die volgens Van het Reve helemaal niet bestaat. In feite viel hij zijn eigen vakgebied aan, hij doceerde immers Slavische letterkunde.  ‘Aanvallen’ is hier niet het goede woord. Hijzelf noemt het ‘bezinnen’, maar dan wel een bezinnen dat zo ontnuchterend en geestig is dat het een vernietigende uitwerking had, en nog steeds heeft, op hen die het betreft. Hij kreeg er de literatuurwetenschappers de hoogste bomen mee in. Wat waren zij kwaad. 

Wie niet kwaad wordt en enigszins bekend is met de pretentie van wetenschappers ? en dat hoeven geen literatuurwetenschappers te zijn ? zal vaak moeten glimlachen en soms schateren om de ontmaskering van onzinnige ideeën en nuchtere constateringen als: ‘Van een zin als de daarnet geciteerde zin van Lotman begrijp ik niet hoe iemand zo’n zin kan opschrijven, en ten tweede begrijp ik niet hoe iemand die zo’n zin opgeschreven heeft zich niet dezelfde avond nog verhangt.’

Net als zijn aanval op de evolutietheorie ligt de kern van zijn bezwaar tegen de literatuurwetenschap weer bij het falsifiëren van zogenaamde wetenschappelijke uitspraken. Literatuurwetenschappers doen hun best de eigenschappen van goede boeken te beschrijven maar die eigenschappen kom je ook in slechte boeken tegen. Bovendien is wat er beweerd wordt zo triviaal of onzinnig dat het onleesbaar in een ‘dieventaal’ moet worden opgeschreven om niet direct als zodanig herkend te worden. Maar het allerergste is toch dat de literatuurwetenschap onleesbare teksten produceert terwijl je juist van liefhebbers van literatuur toch wel iets anders zou verwachten. ‘Als Multatuli zo volstrekt aan iemand voorbij gegaan is dat hij dit soort zinnen opschrijft ? waarom schrijft hij dan over Multatuli?’

Ook hier speelt het niet lezen weer een rol. Van het Reve wil wel, maar het is hem ‘fysiek onmogelijk’ de geschriften die de literatuurwetenschap voorbrengt te lezen.  Veel beter is het om zelf na te denken. Hij citeert dan ook Schopenhauer:  ‘Wie wenig muss doch einer zu denken gehabt haben, damit er soviel hat lesen können!’

Het Raadsel der Onleesbaarheid dient in de Canon te worden opgenomen. Het is één van de hoogtepunten in dit overigens prachtig uitgegeven deel. Wie kennis wil nemen van het werk van één van de beste essayisten die Nederland gekend heeft kan heel goed met dit boek beginnen. En om met iets aardigs af te sluiten: Van het Reve’s werk is verbazend actueel.  


Verzameld werk 4

Auteur: Karel van het Reve
Uitgeverij van Oorschot
Prijs: 45,-

Pas verschenen: De sprekende slang van Nico Dros.

Overal ter wereld strijden gelovigen met elkaar over de zuiverheid van hun religie. Vandaag de dag denken Nederlanders graag dat religieuze fundamentalisten vooral in andere culturen of verre werelddelen met elkaar overhoop liggen. Toch is het nog niet zo lang geleden dat dergelijke conflicten zich ook in ons eigen land afspeelden.
De gereformeerde synode van Assen sprak in 1926 het laatste woord over de uitleg van een passage in het bijbelboek Genesis. Was de slang die Eva tot de erfzonde verleidde een reptiel met een vleiend spraakvermogen? Of moest men het dier opvatten als een zinnebeeld van de duivel? Het ging hier om een heuse slang, oordeelde de synode, en wie een andere uitleg voorstond maakte zich schuldig aan Schriftaanranding. Deze uitspraak zou de bron worden van een kerkelijk conflict dat links en rechts in ons land oplaaide en jarenlang de gemoederen beheerste. Dit boek gaat over de ingrijpende gevolgen van Assen voor het Texelse vissersdorp Oosterend, ook wel bekend als het kleine Jeruzalem van het noorden. De later beroemd geworden dominee, J. J. Buskes, werd er ongewild het middelpunt van een felle geloofstwist. Een kerkscheuring was het gevolg en een kwart eeuw lang zouden twee gereformeerde kampen in vijandschap leven.

Schrijver en historicus Nico Dros (1956) schildert dit dorpsdrama in al zijn facetten aan de hand van verklaringen die betrokkenen eerder aflegden. Maar hij doet meer. Hij reconstrueert de geschiedenis van Oosterend sinds de Reformatie en laat zien dat er door de eeuwen heen, onder uiteenlopende noemers, een terugkerende strijd oplaaide tussen absolute en verlichte calvinisten, tussen rekkelijken en preciezen. De sprekende slang is een levendig boek over bijbeldrift, geloofsijver en andere protestantse hartstochten in een dorp. En het is een verhaal over het leed dat ontstaat wanneer gelovigen in zwijmelwijn gedrenkt raken.

BRIEVEN UIT VEERE

Kort geleden kwamen twee onbekende brieven van Nescio boven water. De twee brieven van Nescio (ps. Frits Grönloh) aan zijn vrouw kwamen uit de collectie familiebrieven die bij de erven berust, in tegenstelling tot de rest van de literaire nalatenschap die zich in het Letterkundig Museum bevindt. Nescio is een van de honderd letterkundige ‘iconen' waarmee het Letterkundig Museum zijn deuren 4 maart a.s. weer opent.

De brieven zijn geschreven in de zomer van 1908 als de schrijver in Middelburg en Veere verblijft. Het is in de brieven alsof Japi de uitvreter aan het woord is: ‘Ik doe aldoor 't zelfde net als 't water en de Arnemuiders. De eene golf rolt over de andere en daarna zie je ze nooit weer om, zoo leef ik hier, de uren beteekenen hoogstens eten [...]'

‘Deze bijzonder vondst voegt veel toe aan kennis over de ontstaansgronden van De uitvreter, Nescio's beroemdste novelle,' aldus Nescio-deskundige Lieneke Frerichs.

De 26-jarige Nescio moet er een bijzondere ervaring hebben gehad,  in Veere; want waar hij nog slecht op zijn gemak is in de eerste brief: ‘'K begon te vinden dat ik vrouw & kinderen verwaarloosde om malle wegen te loopen waar ik nix te maken had & waar ze me niet wouen hebben,' spreekt  er een zijnswijze uit de tweede brief die sterk aan De uitvreter doet denken: ‘Zooiets als dit heb ik nog nooit beleefd. Die stokoude Indiers moeten Veere bedoeld hebben toen ze den lui 't Nirwana voorhielden, 't niet zijnde zijn. Alles is goed en d'r kan niets dan goeds komen. Eigenlijk wordt hier heelemaal niet gedacht. Soms springen mij vanzelf de tranen in de oogen, zoo maar zonder dat ik ergens aan denk, enkel van de welbehagelijkheid.'

Brieven uit Veere verschijnt begin maart bij Uitgeverij van Oorschot..