10 mei 2016

Ruimtedier – Elmar Kuiper

Een cerebrale dichter

Recensie door Reinder Storm

De Vlamingen van Nederland zijn de Friezen. Tweetalig als ze zijn, groot geworden met de moedertaal van een kleine minderheid, zijn ze taalgevoeliger dan andere Nederlanders – en dus alleen al daarom beter gedisponeerd voor het schrijven, lezen, vertalen, proeven en appreciëren van poëzie.

Het kan heel goed daardoor komen dat de gedichten van de Fries Elmar Kuiper zich moeilijk ‘geven’ aan niet-Friezen. Nu is dat op zichzelf volkomen in orde: de literatuur is immers niet per se het domein van gemakzoekers. Maar het lezen van de gedichten van Elmar Kuiper noopt wel tot een benadering met omtrekkende bewegingen.

Volgens de flaptekst van de bundel Ruimtedier is de dichter (naast veel anders) verpleegkundige in de psychiatrie. Het verklaart mogelijk enkele bizarre beelden of overgangen; in elk geval sluit het aan op:

De man op de gesloten afdeling

U bent de Messias, zei de man. Mijn haar golfde tot  
over de schouders. De gang was schaars verlicht. Bij
de uitgang hield hij me tegen. Broeder, zei hij, alleen
u kunt me redden. Laat me uw hand zien.

Nu kende ik zijn biografie. De zusters spanden samen
als witte heksen. De Gestapo had een schroeiplek in
zijn trui gebrand. Dokter Mengele vergiftigde zijn lijf.

[…]

Bij nadere beschouwing lijken gedichten die rechtstreeks met de psychiatrische praktijk verband houden schaars te zijn in deze bundel. Wél opvallend is het royale aantal ‘vogel-gedichten’, inclusief verwijzingen naar vliegen, vleugels, nesten en eieren. Dat die – direct of indirect – samen  geen afdeling vormen, maar verspreid door de gehele bundel voorkomen (een op de drie), geeft aan dit motief extra gewicht. En bedoelt Elmar Kuiper met het ‘ruimtedier’ uit de titel van zijn bundel een vogel, dier immers dat zoveel ‘ruimte’ nodig heeft? Op het omslag is in elk geval wel het gestileerde skelet verwerkt van een gevederde vriend. Tussen de regels door fladderen een reiger, een meeuw, een trotse gaai, zwaluwen, de adelaar, een parkiet, een duif (prijsdoffer!), ransuilen, gieren, een mus (uiteraard), merels en spreeuwen. En dan nog noem ik ze niet allemaal – bovendien heet Kuipers vorige bundel Hechtzwaluwen. Een vertrouwd beeld: begint een van de bekendst gedichten uit de wereldliteratuur niet met ‘Auf flügeln des
Gesangens …’?

Programmatische regels zijn niet overdadig in Ruimtedier, maar ze zijn er wel en ze pakken ook direct, bijvoorbeeld: ‘De mens grossiert in gejammer’ of ‘Nergens trekt het leven | een grens tussen mens en medemens.’ Of

Gelukkig overwoekert de geschiedenis alles.
Zoals elk gedicht het andere gedicht
overwoekert […].

En de poëzie? Kuiper dicht vooral cerebraal. Afstandelijk, onvoorspelbaar, zonder uitgesproken vormvastheid, maar toch een beetje streng, hier en daar met historisch of maatschappelijk engagement:

Ja, ze bestaan nog en ik draag mijn steentje bij
als vrijwilliger van een organisatie ter bevordering
van natuurbehoud ga ik net over de grens.    

Als dichter lijkt Kuiper sommige grenzen zorgvuldig te bewaken. Bijna komisch en in elk geval ontroerend is het dan ook dat het meest poëtische gedicht uit de bundel ‘Slagers’ heet, en gaat over Herman, de genetisch gemanipuleerde stier:

Slagers die niets uitbenen, de droef
stemmende slagers die stoeien
met Herman de stier, de droeve slagers
die knielen in het bloed van de briesende
Herman die stoeit met de slagers, de drieste
trieste onthoornde stier en de droef
knielende slagers en arme Herman
uitgeloeid in het bloed van de uitgestoeide slagers.

Er spreekt een waardig, wellicht zelfs trots zelfbewustzijn uit een vers over een rund, geschreven door een Friese dichter. Dat hij er poëzie van maakt bevestigt Kuipers weerbarstige talent.

 

Ruimtedier
Elmar Kuiper
Verschenen bij: Atlas Contact
ISBN: 9789025446499
60 pagina's
Prijs: € 19,99

Meer van Reinder Storm:

9 juni 2017

Een rasechte lyricus aan het woord

Over 'Geen ander antwoord' van Frans Kuipers
27 april 2017

Zijn gedichten tonen een vijandig en onherbergzaam wereldbeeld

Over 'Liever niet' van Armando
14 maart 2017

Uitzonderlijke poëzie, liefst hardop voorlezen

Over 'De optocht' van Toon Tellegen - Illustraties Annemarie van Haeringen

Recent

21 juli 2017

Vast in het ijs

Over 'Dwars door het ijs' van Cormac James
19 juli 2017

Kijk, lees en geniet!

Over 'Wonderwezens' van Ingrid Biesheuvel, John Rabou
17 juli 2017

Terug naar vroeger

Over 'Hier kom ik weg' van Annette Maas
14 juli 2017

Het barre landschap van de menselijke geest

Over 'Beest' van Paul Kingsnorth
12 juli 2017

Het geluid van een brekend hart

Over 'Ik heet Lucy Barton' van Elizabeth Strout

Verwant