2 februari 2011

Recensie: Tikkop – Adriaan van Dis

Recensie door: Carolien Lohmeijer

Hoe recht in de leer kan je zijn?

Mulder voelt zich oud en onzeker na een beroerte. Hij ontmoet zijn oude verzetsvriend Donald die hem aanspreekt met zijn naam van toen: Marten. Samen zijn ze lid geweest van Fraternité, een geheime anti-Apartheidsorganisatie. Donald nodigt hem uit om naar Zuid-Afrika te komen om een paar tochten, ‘sentimental journeys’, te maken. ‘Om herinneringen op te delven, hoe bezwaarlijk ook.’

Zo die herinneringen al bezwaarlijk zijn, de realiteit in het huidige Zuid-Afrika blijkt bepaald niet rooskleurig, en in het geheel niet conform de idealen die de vrienden eertijds koesterden.

Mulder wil niet logeren in het grote, goed beveiligde en comfortabele huis van zijn vriend. Daarom huurt hij een afgeleefd, eenvoudig zomerhuis: ‘zonder luxe woont u veiliger’. De troosteloosheid druipt vervolgens van de eerste pagina’s af. Zijn huisje is een vieze bouwval, het dorp is arm en verloederd, de zwarte jeugd is verslaafd aan de tik en daardoor crimineel en de blanke bevolking leeft in angst en achter dikke muren en sloten. En Mulder is naïef. Hij gaat niet in op het aanbod van Donald om met de auto naar het naburige Distriksdorp te rijden om inkopen te doen. Hij gaat liever naar de winkeltjes waar de bevolking zelf ook koopt. ‘Hij stond erop alles zelf te ontdekken.’
Binnen no time is hij verdwaald en komt hij terecht in een krottenwijk, wordt hij belaagd door een groepje bedelende kinderen en loopt hij een nare wond op als gevolg van een hondenbeet.

Met maar weinig woorden weet Van Dis de huidige situatie in Zuid-Afrika te schetsen. Het is geen hoopgevend beeld dat je krijgt. ‘[…] de vissers dronken in de haven – hun boten voor lijk op de helling – en de vrouwen klagend, en de dochters barende, en de stropers met de prikstok omhoog, en de blanken achter hun muren, en de tikkoppe die speling zochten in hun hel.
Was dit waar ze in Parijs van droomden? Waarom had Donald zijn hoop tot een duinpan teruggebracht?’ (p. 92)

Pas na een tijdje krijg je door dat het verhaal in Tikkop een kapstok is. Waar het om draait is de liefde voor een land. En om gezamenlijke idealen, al hebben die dan een verschillende oorsprong. Want dat de drijfveer achter Marten’s lidmaatschap van de verzetsbeweging een totaal andere was dan die van Donald wordt allengs duidelijker. Ook in hun houding en gedrag in de huidige situatie verschillen de beiden vrienden. Mulder lijkt socialer maar is naïef, Donald is door schade en schande wijzer geworden maar hij boet uiteindelijk in als de werkelijkheid hem inhaalt.

Ligt de nadruk in het eerste deel van het boek vooral op Mulder, gaandeweg de roman verschuift die naar Donald. Hij worstelt nog steeds. Met zichzelf, met de keuzes die hij gemaakt heeft, met zijn achtergrond en opvoeding en met zijn omgeving. Dat dat ingewikkeld is, wordt duidelijker naarmate je meer over hem te weten komt. Donald blijkt de zoon van een invloedrijke ‘apartheidsideoloog’.
In een van hun laatste gesprekken is Mulder vlijmscherp: ‘[…] In Parijs was je het strengst van allemaal, altijd gespitst op verraad, omdat je jezelf wantrouwde. Je wou niet als je vader worden, maar hij zit wel in je. En je wou je losmaken van die Afrikanerkliek, die zit ook in je. En die klote Apartheid zit in je, zoals bij iedereen van jouw generatie die in dit zieke land is opgegroeid. Toch stond je je voor op de zuiverste motieven. Analyses, geen sentiment. Geloof je het zelf? Je bent net zo zwak als ik. […]’ (p. 200).
Het boek zit vol met dit soort rake dialogen.

Boeiend is de manier waarop de oude vriendschap zich opnieuw ontwikkelt. Twijfelde Mulder in het begin nog wel eens aan het contact dat hij had met Donald, uit hun gesprekken blijkt later dat er sprake is van steeds meer diepgang. Hard kunnen ze zijn tegen elkaar, maar eerlijk zijn ze ook.

Tikkop is een prachtig boek dat het verdient om gelezen en herlezen te worden.

In het begin van het boek zegt Donald: ‘Ek hou van hierdie plek’. Mulder antwoordt: ‘Om het verleden?’ ‘Nee, om de toekomst.’ antwoordt Donald. Dat hij daarna afgeserveerd wordt door Mulder doet niets af aan de schoonheid van die woorden. En al helemaal niet aan de hoop die eruit spreekt.

Op dinsdag 8 februari 2011 vertelt Adriaan van Dis over het ontstaan van Tikkop en zijn fascinatie voor Afrika, waarna Stephan Sanders (publicist Vrij Nederland) een gesprek met hem aanknoopt.
De Balie, Amsterdam, aanvang 20.00 uur
Organisatie: SLAA

Tikkop

Auteur: Adriaan van Dis
Verschenen bij: Uitgeverij Augustus (2010)
Prijs: € 18,95

Meer van :

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars

Recent

13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman
8 november 2017

Biografie Herman de Coninck gedicteerd door De Coninck zelf

Over 'Toen met een lijst van nu errond' van Thomas Eyskens
7 november 2017

De dreiging van het duister

Over 'Wol' van Aart Taminiau
6 november 2017

Het licht gaat uit

Over 'Laatste dagen op Ellis Island' van Gaëlle Josse

Verwant