Rinus Spruit – Broeder, schrijf toch eens!

Over de grenzen tussen feit en fictie

Recensie door Olivier Rieter

Wie louter op zoek is naar spannende plotwendingen, dynamische dialogen, seks en geweld, moet Broeder, schrijf toch eens! van de Zeeuwse schrijver Rinus Spruit (1946) niet lezen. Voor mensen met een voorkeur voor gelaagde subtiliteit en geslaagde stilistiek biedt deze dunne roman echter veel. Het is een boek over herinnering en geschiedenis, natuur en eenzaamheid, Heimat, Heimwee en melancholie en over de grenzen tussen feit en fictie. In hoeverre kun je in je herinneringen leven, in hoeverre is de geschiedenis van je eigen voorouders relevant voor wie jezelf bent, in hoeverre ook snakt iedere mens ernaar voort te leven in de herinnering van nageslacht? Dergelijke vragen houden het romanpersonage Rinus Spruit bezig. Het personage, dat wel enige gelijkenis zal vertonen met de romancier van die naam, is een eenzame bejaarde man die na de dood van zijn ouders zijn intrek heeft genomen in hun huis, het huis van zijn eigen jeugd. Hij mijmert, spit in het familie-archief, probeert contact te leggen met verre verwanten en -niet erg succesvol- met vrouwen.

Spruits boek staat dus vol mijmerende herinnering en is misschien te typeren als nostalgisch. In de wereldliteratuur zijn Marcel Proust en Vladimir Nabokov de beroemdste auteurs die als nostalgisch zijn te kenschetsen. In de vakliteratuur over nostalgie wordt echter een onderscheid tussen beiden gemaakt. Proust, of zijn alter ego zou passief zijn overvallen door stromen van herinneringen, terwijl Nabokov zijn personages het (eigen) verleden actief laat reconstrueren, het verleden door hen zou laten maken tot hoe het geweest zou moeten zijn. Spruit doet iets interessants in zijn interpretatie van het leven van een van zijn verre familieleden, de zus van zijn opa. Eerst beschrijft hij wat er in archieven en in de hoofden van haar nabestaanden over haar te vinden is, daarna geeft hij een fictionele interpretatie van hoe hij fantaseert hoe haar verleden geweest zou kunnen zijn. In die zin sluit zijn benadering meer aan bij Nabokov dan bij Proust.

Het is echter de vraag of Spruit nostalgisch is, of eerder weemoedig. Hij mist zijn vader, kan diens dood geen plaats geven en graaft in het verleden om zichzelf en zijn voorouders te duiden. De geijkte kritiek op mensen die veel met het verleden bezig zijn, is dat ze niet in het nu zouden leven. Dat is ook wat een van de vrouwen met wie Rinus kennismaakt hem zegt. Spruit, de romancier, maakt het verleden niet mooier dan het was, maar maakt wel zichtbaar hoe iemand kan snakken naar zingeving in dat verleden. De publicist Paul Scheffer heeft er ooit op gewezen dat het eren van het verleden voor veel mensen de plaats heeft ingenomen van religie: het verleden zou in zekere zin een vervanging bieden van godsdienst, omdat in de omgang met het verleden, duiding wordt gegeven aan de grenzen tussen leven en dood.

Waar nostalgie het gloedvol kleuren van het verleden is, zit er in weemoed een soort van berusting dat ‘vroeger’ nooit werkelijk kan terugkeren.  Uiteindelijk komt Spruit, het romanpersonage, tot inzicht dat hij, ook als bejaarde man, tot verandering in staat is, dat hij niet per se in het verleden hoeft te leven, dat hij zijn weemoed achter zich moet laten. Hoe hij tot dit inzicht komt, wordt in deze roman overtuigend getoond.

De stijl is sober, uitgepuurd. In die zin past deze bij wat er in de hedendaagse Nederlandse literatuur gebruikelijk is: we zien geen woordbarok of magisch realistische vertelkunst in de trant van Gabriel Garcia Marquez. Dit is niet een boek van een nobelprijswinnaar in de literatuur, omdat daarvoor de in de Nederlandse letteren vrij algemeen gehanteerde stijl misschien iets te sober, of karig is, waarvan het effect deels verloren gaat in vertaling. In Broeder, schrijf toch eens! slaat Spruit stilistisch nergens de plank mis. Het boek past in de Nederlandse literaire traditie van karig proza, waar niets op aan te merken is, buiten misschien een gebrek aan stilistische ambitie. Hoe dan ook: het levert mooie teksten op. Bijvoorbeeld het begin van de roman:

Het land is in het najaar geploegd en heeft de winter over zich heen laten komen. Regen, vorst, sneeuw. Nu, februari, ligt het er kaal en grauw bij. Het lijkt wel of de grond na de winter wat lichter is geworden, lichter en doffer. De klei glimt niet meer. Soms strijkt er een groepje kauwen op neer, heel af en toe loopt er een haas. Een paar meeuwen, een houtduif, een fazant. Het land ligt daar als een toneel zonder decor. Het ligt geduldig te wachten tot de boer er wat in gaat zaaien.’ (7)

Deze dunne roman gaat ook over iets als een ‘Heimat’, Zeeland, en over de vreugde die de natuur aan een eenzame man kan geven, mogelijk ter compensatie van het ontbreken van een sociaal leven in een gemeenschap van mensen. Broeder, schrijf toch eens! is een intiem en kwetsbaar boek, dat mensen die moeite hebben met de verharding van het maatschappelijk verkeer kan leren hoe de psyche van een vriendelijke, in niets botte, man eruit ziet.

De in het boek opgenomen brieven van verre familieleden van Spruit die naar de Verenigde Staten waren vertrokken (en waarnaar de titel van de roman verwijst) voelen authentiek aan. Spruit speelt ermee een spel met de grenzen tussen feit en fictie, een thema dat in tijden van ‘alternative facts’ aan relevantie heeft gewonnen. Psychologisch interessant zijn de passages waarin Spruit zijn vader hoort praten, vertellen: ‘hij vertelt zo mooi dat ik het jongetje dat mijn vader was zie rondlopen in het Zuid-Beveland van 1925’ (43). In deze passages vermengen het perspectief van vader en zoon zich, zodat de lezer zich afvraagt of zijn vader werkelijk voortleeft in Rinus Spruit.

Al met al is dit een rijk boek met een relevante thematiek, waarvan het enige minpunt is dat het eigenlijk te kort is.

 

 

Omslag Broeder, schrijf toch eens! - Rinus Spruit
Broeder, schrijf toch eens!
Rinus Spruit
Verschenen bij: Cossee
ISBN: 9789059367333
240 pagina's
Prijs: € 18,99

Meer van Olivier Rieter:

Recent

18 september 2018

Taal die bezinken moet en verwondering oproept

Over 'Laat de stilte' van Rui Cóias
17 september 2018

Twee meisjes en een oudere man

Over 'Twee meisjes en ik' van A.H. Nijhoff
14 september 2018

Een meer van wanhoop

Over 'Want de avond' van Anna Enquist
13 september 2018

Een gereedschapsset om te overleven

Over 'Materiaalmoeheid' van Marek Sindelka
12 september 2018

Wassende water wist alle zonden

Over 'Een dagje in de stad' van Ru de Groen

Verwant

Sympathiek boek 

Over 'Een dag om aan de balk te spijkeren ' van Rinus Spruit