Richard Brautigan – Forel vissen in Amerika

Sorry van de mayonaise

Recensie door Albert Hogeweij

Als de forel in het hedendaagse Amerika net zo sprankelend oogt als de zinnen in het onlangs heruitgegeven Forel Vissen in Amerika uit 1967, is er voor de vis weinig reden tot klagen. De  Amerikaanse schrijver Richard Brautigan (1935–1984) behaalde er een cultstatus mee. Het was zijn tweede boek, na het debuut A Confederate General From Big Sur, ofschoon Forel Vissen eerder was geschreven. Het boek is opgebouwd uit 47 korte hoofdstukjes die onderling weinig samenhang vertonen, al zwemt de forel in de meeste verhalen minstens in een zin voorbij. Bestemde en minder bestemde jeugdherinneringen uit het noordwesten van Amerika wisselen elkaar af met beschrijvingen van een kampeertrektocht met vrouw en baby door de States in de zomer van 1961. Tussendoor schuiven anekdotes uit zijn volwassen leven voorbij. Na zoveel jaren ademt dit forellenboek nog steeds fris met zinnen als: ‘De oude vrouw woonde alleen in een huis dat haar tweelingzus had kunnen zijn.’ Of: ‘De middagzon gaf alles voortdurend een ander aanzien terwijl hij langs de hemel schoof, en de FBI-agenten veranderden met de zon mee. Dat schijnt een onderdeel van hun opleiding te zijn.

Forel Vissen in Amerika is meer dan alleen een boektitel. Het is ook een personage, evenals de handeling van het vissen zelf, maar ook een hotel dat in het boek opduikt. Een zin als: ‘Na zijn afstuderen ging hij naar Parijs en werd existentialist. Hij heeft nog een foto waarop hij samen met het Existentialisme op een terrasje zit.’ is een typische Brautigan zin. Het boek wil zeker geen ode zijn aan het ongerepte Amerikaanse landschap waar de rivieren doorschoten zijn van gewillige vissen. Naast inderdaad prachtige natuurevocaties, komt er ook genoeg vuiligheid in voor. Brautigans eigen jeugd was gedrenkt in armoede als bijproduct van verwaarlozing door zijn moeder en de alcoholverslaving van zijn stiefvader. Zijn biologische vader heeft hij nooit gekend en zijn moeder leek meer gericht op het werven van een man dan op de zorg voor haar kinderen. Huiselijk geweld en armoede waren vaste patronen in zijn jeugd. Niettemin groeide de auteur op tot een man van 1 meter 93. In zijn puberteit belandde hij in een inrichting, nadat hij een steen door de ruit van een politiebureau had gegooid en in het kielzog daarvan bij hem schizofrenie en depressie werden gediagnosticeerd.

Eenmaal daaruit ontslagen, ging hij naar San Francisco, waar hij – met uitzondering van de periode waarin hij in Tokyo en Montana woonde – de rest van zijn leven verbleef. Hij huwde en kreeg een dochter die beiden figureren in Forel Vissen in Amerika. Zelf geen nazaat van een harmonisch gezin, wist Brautigan dat ook niet voor zichzelf en zijn huisgenoten te verwezenlijken. Hij scheidde tamelijk snel van zijn eerste vrouw. Daarna kwam het met geen van de andere vrouwen in zijn leven hij tot een bestendige relatie. Intussen was de aandacht voor zijn werk danig ingezakt. Met name omdat hem het etiket ‘hippieschrijver’ was opgeplakt en toen eenmaal de tijd van de hippies achter de rug was, achtte men zijn werk opeens van minder belang.

Forel Vissen in Amerika ging wereldwijd 4 miljoen maal over de toonbank. Niemand minder dan de Japanse schrijver Huraki Murakami verklaarde zich schatplichtig aan Richard Brautigan. Spijtig dat de schrijver, die in zijn werk zo makkelijk de taal en daarmee de werkelijkheid naar zijn hand kon zetten, voor zichzelf geen andere uitweg zag dan de loop van het eigen geweer. Niettemin is het een boek waar het schrijfplezier van elke pagina afspat. De speelsheid begint al bij het begin. Het eerste hoofdstukje gaat over de foto die op het omslag van Forel Vissen in Amerika staat. Het is slechts de opmaat tot een boek waarin de vreemdste zinnen kunnen staan, maar niet van het soort dat de lezer buitenspel zet. Het hoofdstukje Een alternatief recept voor walnotenketchup begint zo: ‘Dit is een minikookboek voor Forel Vissen in Amerika, alsof Forel Vissen in Amerika een rijke gourmet was en Maria Callas zijn vriendin en alsof ze samen zaten te eten aan een marmeren tafel met prachtige kaarsen.’ Een Waldenvijver voor wijnliefhebbers kent deze ouverture: ‘De herfst bracht, als de roetsjbaan van een vleesetende plant, port met zich mee en de mensen die die zoete donkere wijn dronken, mensen die er nu allang niet meer zijn, behalve ik.’

Hoe wonderlijk de uitschieters van Brautigans stijl ook zijn, de verhalen lijken vrij nonchalant geschreven. De Boodschap zet bijna achteloos in: ‘Gisteravond dreef er iets blauws, de rook zelf, van een kampvuur het dal in en vermengde zich met het geluid van de paardenbel, zodat het blauwe iets en de bel niet meer van elkaar te scheiden waren, hoe hard je het ook probeerde.’
Dan volgt er een beschrijving waarin de doortocht van de auteur naar een goede stek om te vissen belemmerd wordt door een schaapskudde. De herder ‘zag eruit als een jonge, magere Adolf Hitler, maar dan aardig.’ Omdat de schrijver na de schaapskudde eindelijk gepasseerd te hebben, even zijn route verlaat om die later weer te hervatten, komt dezelfde schaapskudde in dit drie pagina’s tellende verhaaltje, nog eens voorbij. En steeds wordt de herder aangeduid als ‘Adolf Hitler, maar dan aardig’. Helemaal verlost van het geblaat van de kudde raken de auteur en zijn gevolg niet. De kudde strijkt op gehoorafstand neer van de plaats waar de auteur zijn tent heeft opgezet. ‘De cirkel was rond en Adolf Hitler, maar dan aardig, was de diameter. Hij had daar beneden zijn kamp opgeslagen. En zo kwam het dat in de schemering de blauwe rook van ons kampvuur naar beneden dreef en zich vermengde met het geluid van de belmerrie. De schapen blaatten zichzelf in droomloze slaap en zegen stuk voor stuk neer, als de banieren van een capitulerend leger. Ik heb hier een zeer belangrijke boodschap die zojuist is binnengekomen. Hij luidt: Stalingrad’. Een terloops begin van een verhaal wordt ingehaald door een al even terloops einde en intussen passeert een ogenschijnlijk achteloos verteld verhaaltje.

De zin met misschien wel de meeste power is deze: ‘Hij leerde het leven kennen op zijn zestiende, eerst van Dostojewski en daarna van de hoeren in New Orleans.’
Hier en daar doemt in het boek een surrealistische tafereel op. Zo blijkt op de wonderlijke Cleveland sloopmarkt viswater per strekkende meter te worden verkocht. Soms zit de humor tegen het melige aan. Het op ene laatste hoofdstukje eindigt met de wens: ‘Ik heb altijd een boek willen schrijven dat eindigde met het woord ‘mayonaise’’. In het laatste hoofdstukje, ‘Het mayonaise-hoofdstuk’, dat slechts het afschrift van een kort maar ernstig briefje naar aanleiding van een sterfgeval bevat, gaat die wens op het nippertje in vervulling. Het briefje bevat namelijk een krankzinnig p.s: ‘Sorry dat ik het vergeten was van de mayonaise’. Brautigans talent, met name ook wat in zijn gedichten gestalte heeft gekregen, verdient na zoveel jaar een herkansing.

 

 

Omslag Forel vissen in Amerika - Richard Brautigan
Forel vissen in Amerika
Richard Brautigan
Vertaling door: Peter van Oers
Verschenen bij: Van Gennep
ISBN: 9789461641687
159 pagina's
Prijs: € 14,95

Meer van Albert Hogeweij:

Recent

17 juli 2018

Legenden en leven

Over 'De vrouw met het rode haar' van Orhan Pamuk
13 juli 2018

Een oer-Vlaams bestaan, maar dan anders

Over 'Kroniek van een verzonnen leven' van Charles Ducal
11 juli 2018

Een ongrijpbare Kretenzische vrijheidsstrijder

Over 'Kapitein Michalis' van Nikos Kazantzakis
10 juli 2018

Het Koplandsiaans minuscule is de kracht in deze bundel

Over 'Houdingen' van Sylvie Marie
9 juli 2018

Nederland komt uit het buitenland

Over 'Rivierenland' van Sunny Jansen (auteur), Martin van Lokven (fotograaf)

Verwant