22 oktober 2010

Ik was Amerika – Gustaaf Peek

Onthechting en eenzaamheid

Recensie door Ingrid van der Graaf

Gustaaf Peek (1975) debuteerde in 2006 met de roman Armin. Zijn tweede roman Dover (2008) werd genomineerd voor de BNG Literatuurprijs. Peek vindt zijn thema’s in historische gebeurtenissen die onderbelicht zijn gebleven. Zijn laatste roman Ik was Amerika vindt zijn oorsprong in het gegeven dat Duitse krijgsgevangen tijdens de Tweede Wereldoorlog in de VS in kampen hebben gezeten. Daar werden ze zeer goed behandeld, dit in tegenstelling tot de zwarte bevolking van de VS.

Nadat Dirk Winter op negentienjarige leeftijd ongewild iemand vermoord, vlucht hij naar Duitsland. Het land waar zijn moeder vandaan komt. Hij sluit zich aan bij de nazi’s en komt zo in Noord-Afrika terecht waar hij in 1943 door Amerikaanse soldaten krijgsgevangene wordt gemaakt. Met duizenden andere Duitse gevangenen komt hij in een van de kampen in Texas terecht. Het leven in het kamp is goed en er is ruimte voor hun eigen cultuur. Overdag werken ze tussen de zwarte landarbeiders in de katoenpluk of op de pindavelden. Dirk komt te werken op de boerderij van Mr. Love. Een grote boerderij die al sinds de slavernij in handen is van de familie van Mrs. Love. Een vreemde positie nemen de Duitse krijgsgevangenen daar in. De blanke gevangenen zijn ondergeschikt aan de zwarte arbeiders maar in plaats van dat die laatsten die positie gebruiken, buigen ze voor de Duitsers en knappen de zware klussen voor hen op.

Harris Winslowe is een teruggetrokken zwarte jongeman die nog nooit een blanke heeft zien werken tussen zwarte katoenplukkers. Dirk heeft nooit met een zwarte gesproken. Dirk, als nazi en onderdrukker, is een jongen met een egoïstische levensinstelling, liefde en compassie zijn hem onbekend. Daar tegenover is Harris, de onderdrukte en vervolgde, zorgzaam voor zijn naasten. Harris is op jonge leeftijd wees geworden, al wordt niet helemaal duidelijk wat er met zijn ouders gebeurd is. Hij is tractorbestuurder op de plantage. Hoog gezeten op zijn tractor bevindt hij zich in een beschouwende positie. Hij ziet bijvoorbeeld hoe onhandig de Duitse gevangenen zijn in het landwerk.

Hij leert ze dan ook, enigszins onwennig, de juiste manier van onkruid wieden. Zodat ze hun handen niet kapot trekken aan het scherpe gras. Later bij de katoenpluk geeft hij Dirk een tip. Om de zak snel vol te krijgen moet hij hem bijvullen met stokjes, gruis en zand, zoals alle ervaren plukkers doen. Met een handdruk bezegelen ze hun kennismaking. Vanaf dat moment blijven ze naar elkaar uitkijken en zoeken elkaar op in de middagpauze. Beiden maken zich niet geliefd bij hun eigen mensen. Harris wordt op een middag klemgezet door zijn mensen.

‘Ze vroegen wat hij deed (…) Ze keurden verbroedering af, (…)  Ze wilden hem alleen maar waarschuwen, hij moest weten wie zijn mensen waren.’

In het kamp wordt Dirk beschimpt en gemeden om zijn omgang met Harris en later met Cicely (Sissy), de vermeende halfzus van Harris. Sissy leidt een onrustig leven. Ze brengt de lunchpakketten rond. Harris en Dirk delen, in afzondering van de anderen, de lunch met elkaar. Waardoor er ruimte is om nader tot Sissy te komen. Dirk voelt zich aangetrokken tot haar. Een paar maal zijn ze in de gelegenheid elkaar alleen te treffen. Dan wordt Sissy door Mrs. Love ontslagen. Voor het eerst sinds Dirk krijgsgevangene is, ervaart hij dan de onvrijheid van het gevangen zijn. Hij kan Sissy niet gaan zoeken en van Harris wordt hij niet veel wijzer. Er ontstaat een verwijdering tussen Harris en Dirk, die van Harris uitgaat en die voortkomt uit het feit dat Sissy zwanger is van Dirk.

Cruciaal moment in het verhaal is wanneer Harris en Dirk slachtoffer worden van een lynchpartij en het beiden ternauwernood overleven. Voor het eerst in zijn leven voelt Dirk een sterke compassie voor een ander. Nadat hij gered is door zijn medegevangenen blijft hij in het ongewisse over het lot van Harris. Voor hij zelf buiten bewustzijn raakte heeft hij Harris hoog in een boom zien hangen. Niemand weet hoe het met zijn vriend is afgelopen, of hij het overleefd heeft.

Na geruime tijd ontmoeten ze elkaar voor de laatste keer. De oorlog is voorbij en Harris komt Dirk met paard en wagen ophalen. Het is voldoende elkaar zwijgzaam de littekens van de mishandelingen te tonen om de draad weer op te pakken. Dirk heeft een camera bij zich. Ze gaan op weg naar het huis van Harris waar Sissy ook woont. Sissy is dan zichtbaar zwanger. Harris maakt een foto van Sissy en Dirk in elkaars armen. Dan gaat Dirk terug naar Europa.

Na zesendertig jaar treffen Harris en Dirk elkaar opnieuw in Houston. Dirk heeft een brief ontvangen waarna hij naar Amerika vertrekt. De reis van New York naar Texas, heeft veel weg van een sentimental journey, ware het niet dat Dirk nu pas echt kennis maakt met Amerika. Er worden veel situaties beschreven van mensen die in bizarre omstandigheden leven en van de maatschappij afstand hebben genomen. Het verwart hem maar het lijkt hem ook niet echt te raken. Hij is ziek, heeft kanker, en verwaarloost zijn medicatie. Gedurende de reis voelt hij zich steeds slechter. Hij krijgt een auto ongeluk. De ontmoeting met Harris vindt plaats in een ziekenhuis. Zesendertig jaar nadat hij Harris voor het laatst zag, ziet Dirk een oude man met de bekende trekken van zijn vriend aan het voeteneinde van zijn bed staan. In wat je de epiloog zou kunnen noemen van een vriendschap, vindt een vertederende ontmoeting plaats tussen twee oude mannen die door het leven gepokt en gemazzeld zijn. Ze zijn nog steeds aan elkaar gewaagd.

Ik was Amerika speelt in het  Texas van 1943 – 1945, en zesendertig jaar later. In korte fragmenten worden herinneringen afgewisseld met flashbacks en in de tegenwoordige tijd spelende gebeurtenissen. Het is een roman over het ontstaan van een vriendschap tussen twee jongemannen. Onthechting en eenzaamheid zijn de grote thema’s.

Gustaaf Peek schrijft in staccatostijl doorvlochten met poëtische fragmenten. Wanneer je enkele van die zinnen onder elkaar zet heb je een gedicht. De terugkeer van de Duitsers naar Europa beschrijft Peek als volgt: Terugkeer. Iemand riep New York. Iedereen hoopte aan de goede kant van de coupé te zitten voor het beste uitzicht, voor een glimp van iets groots. (…) Ze stonden op de kade, klaar om geteld te worden, en keken naar het water. De angst van een kind dat iets kostbaars gebroken heeft en niet meer naar huis durft.  

Door de flashbacks en het beschrijven van herinneringen die elkaar in korte of langere stukken proza afwisselen, beleef je het verhaal eerst op afstand. Aan het einde van het boek komen deze herinneringsfragmenten als mozaïekstukjes bij elkaar al sluiten de verhaallijnen niet naadloos op elkaar aan. Peek heeft veel ‘cement’ moeten gebruiken om het geheel consistent te houden. Maar zeker is dat Ik was Amerika een boek is met een ziel, een zeer sfeervolle roman.

 

 

Ik was Amerika
Gustaaf Peek
Verschenen bij: Querido
ISBN: 9789021440309
Prijs: € 17,95

Meer van Ingrid van der Graaf:

29 mei 2017

Grasduinen in het poëzielandschap van Jozef Deleu

Over 'Het liegend konijn jaargang 15, nr. 1' van Onder redactie van Jozef Deleu
25 april 2017

Tijdschrift voor vertalers met verrassende opbrengst

Over 'Tijdschrift PLUK - De oogst van nieuwe vertalers' van Onder redactie van o.a. Anne Folkertsma, Betty Klaasse, Barbara de Lange, Anne Lopes Michielsen, Lisa Thunnissen
10 april 2017

De Duivelsverzen als vertrekpunt

Over 'Altijd Augustus' van Maria Barnas

Recent

17 augustus 2017

Gedichten die ook weten te ontroeren

Over 'De wereld onleesbaar' van Jeroen van Kan
11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

Over 'Herinneringen in aluminiumfolie' van Jamal Ouariachi
9 augustus 2017

Wachten op Godot aan de Moldau

Over 'Een afgedane zaak' van Patrik Ouredník
7 augustus 2017

Een kanjer

Over 'De tandeloze tijd 6 : Kwaadschiks' van A.F.Th. van der Heijden
4 augustus 2017

Wondranden

Over 'Een tuin in de winter' van Anna Enquist