Sasa Stanisic – Hoe de soldaat de grammofoon repareert

Poëtische zeggingskracht van een houtkrullenverzamelaar over de absurditeit van de oorlog

Recensie door Rein Swart

Aleksandar Krsmanovic woont met zijn familie in Visegrad, Bosnië aan de oever van de Drina, een rivier die een belangrijke rol in het boek speelt: zijn opa heeft zichzelf er al eerder in verdronken, Aleksandar vist er regelmatig en praat er mee en mensen worden er tijdens de oorlog in gegooid. Het boek eindigt ook bij de rivier, die het leven symboliseert.

In het begin van het verhaal overlijdt de andere grootvader, opa Slavko, een volbloed communist.

Aleksandar, die als kind nog de communistische tijd heeft meegemaakt en pionier was in de communistische jeugdbeweging, had een sterke band met hem. Zijn Servische vader werkt in een fabriek en sluit zich ’s avonds op in zijn atelier, zijn moeder doet in politiek en houdt van kunstschaatsen. In de verte rommelt het al.

Zo gauw als mogelijk vertrekt het gezin uit de schuilkelder naar Belgrado.

‘Ik vroeg: waarom rijden we in de handen van de vijand? en moest beloven de komende tien jaar geen vragen meer te stellen.’

Later krijgen ze asiel in Essen. Als de ouders naar Florida gaan, blijft Aleksandar in Duitsland om zijn eindexamen te doen. In 2002 keert hij terug naar Bosnië om het weesmeisje Asija te zoeken, dat hij in de oorlog leerde kennen in de kelder van de flat van zijn oma, want op al zijn brieven aan haar heeft hij nooit antwoord gekregen. Tijdens zijn verblijf daar schrijft hij het verhaal ‘Toen alles nog goed was’ over zijn jeugd. Een boeiende constructie waarin we meer te weten komen over het vooroorlogse leven in Visegrad.

Behalve rijk aan inhoud is het boek geldt dit ook voor de fantasie en de taal. Om van dat laatste een voorbeeld te geven, een fragment na de aankomst van de familie in het plaatsje waar de overgrootouders wonen en waar opa Slavko begraven gaat worden:

‘Over opa Slavko spreekt oeroma niet met mij. Jullie zijn allemaal mijn kinderen, makkelijk heb ik het niet, zei ze tegen vader toen we in Veletovo aankwamen. Je wilt niet begraven wie je hebt gebaard. Ik begraaf mijn eigen vreugde.

Vader gaf geen antwoord.

Oeropa gaf antwoord door naar woorden te zoeken.

Ik mis hem ook, zeg ik nu zachtjes en ik leg het doekje weg. Oeroma doet haar ooglapje af. Haar bruine, grote ogen. Een dunne haar uit de moedervlek op haar wang. De gebloemde schort over het zwart. Ik sluip stilletjes weg uit haar verdriet.’

De taal is soms overdadig en dat geldt zeker voor de lange titels van de hoofdstukken.

Stanisic manoeuvreert lenig, onbevangen, speels, bijvoorbeeld als Aleksandar bij terugkomst in Bosnië met zijn oma meegaat om koffie te drinken bij kennissen. ‘Koffie is voor oma meer dan een drankje, koffie is: de witte gordijnen van de buurvrouw de hemel in prijzen omdat ze zo goed zijn gewassen.’

Het boek kent meer van die onverwachte wendingen: ‘Als ik bij oma ben zit ik altijd op opa’s Slavko’s sofa. Als ik televisie kijk, als ik eet, als ik slaap en als ik wil horen of mijn hart stil is blijven staan.’

Stanisic schrijft met vaart: tijdens de ontvangst in Visegrad zegt oma tegen hem: ‘Kom, zegt ze, je bent moe laat me je bekijken. Ja, je opa.’ Soms rijgt hij woorden aaneen en de dialogen zijn zonder aanhalingstekens.

Stanisic maakt in dit tijdsdocument de absurditeit van de oorlog duidelijk door de ogen van de jonge Aleksandar, die zichzelf als een houtkrullenverzamelaar ziet. Hij zou een eerlijke schaaf willen uitvinden, die de leugen van de verhalen en het bedrog van de herinneringen af kan schaven.

Een origineel en veelzeggend debuut uit 2006, vertaald in 2007.

Omslag Hoe de soldaat de grammofoon repareert - Sasa Stanisic
Hoe de soldaat de grammofoon repareert
Sasa Stanisic
Vertaling door: Annemarie Vlaming
Verschenen bij: Anthos
ISBN: 9789041412119
297 pagina's
Prijs: € 12,50

Recent

22 februari 2018

Boek van een ramp

Over 'Een muur van water' van Teuntje de Haan
19 februari 2018

Spiegels van de tijd

Over 'Klok zonder wijzers' van Carson McCullers
16 februari 2018

Een moeder die van voetbal houdt

Over 'Geen kunst' van Péter Esterházy
14 februari 2018

Gedenkteken in woorden

Over 'Aantekeningen over het verplaatsen van obelisken' van Arjen Van Veelen
13 februari 2018

Rauwe en niets verhullende gedichten

Over 'Mammie' van Ronelda Kamfer