Harry Kuitert – De dood de baas

Heldere analyse van ingewikkelde poëzie

Recensie door Karel Wasch

Eindelijk is er dan weer eens een opstootje rond een aantal gedichten, dat is lang geleden! Harry Kuitert (1924) was lange tijd hoogleraar theologie en geselde de mensheid met God, Gebod en de iets minder zachte G. Hij publiceerde veel over het Christelijke geloof en was tamelijk stijl in de leer, maar een aantal jaren geleden bekeerde hij zich tot een christendom zonder troost. Kuitert geloofde plotseling niet meer in Jezus als de Verlosser, hij vond de hel en de hemel slechts verbeelding en 10 mei jl. gaf hij n.a.v. het verschijnen van bovenstaand boek een interview aan dagblad Trouw waarin hij de laatste resten van zijn geloof in het hiernamaals leek te willen opruimen. Op de opmerking Voor de duidelijkheid de hemel bestaat niet reageerde Kuitert verrassend:”Wél in de verbeelding, niet in de realiteit. Net zomin als de hel een realiteit is, net zomin als de onsterfelijke ziel een realiteit is. Al deze beelden zijn uitwegen, bedacht om aan de dood te ontsnappen. In mijn boek zet ik hekken voor deze uitwegen.”

Dit werd hem niet in dank afgenomen. Het leverde een groot aantal ingezonden brieven op waarin de inzenders- veelal van Christelijke huize- zich vertwijfeld afvroegen, wat er met de arme Kuitert van weleer was gebeurd. Was hij nihilist geworden? Geloofde hij dan nergens meer in? Was alle hoop van hem geweken? ‘Geloof veroorzaakt veel ellende’ was een paar dagen later het thema van radiozender BNN. Voorbeelden om de ellende te illustreren waren uiteraard The Twin Towers, De Palestijnse kwestie, Noord Ierland en het Gereformeerde geloof. Hierna ebde het rumoer weer weg en werd het tijd om het boek van Kuitert eens te gaan halen bij de boekwinkel. Zou het allemaal zo erg zijn?

Tot mijn verbazing en ook wel verrassing las ik de 23 beschouwingen van Kuitert over poëzie met rode konen uit. Dat Kuitert veel over zowel binnen- als buitenlandse poëzie wist, was bekend, maar hij interpreteert knap. Kuitert zoekt namelijk naar een vergelijk met de dood. Het absolute einde, maar tegelijkertijd voor ieder mens een ander eindpunt. Het is duidelijk dat hij uit een gelovige achtergrond komt, maar dit wordt nergens hinderlijk. Wat doet Kuitert dan eigenlijk?

Kuitert citeert en bespreekt gedichten die hem lief zijn en die handelen over de dood in al zijn facetten. Hij vertelt wat hem persoonlijk treft in de teksten en doet ontdekkingen. Zoals bij Szymborska, die de dood verwijt dat hij te laat komt, bij Shakespeare, die op de beperkte houdbaarheid van de jeugd wijst en oproept wat van je leven te maken, en bij Pessoa, die dicht over het dóórgaan van de seizoenen ook na de dood van een mens . Mijn speciale interesse ging echter uit naar het hoofdstuk over Dylan Thomas, omdat ik destijds over Thomas een biografie schreef. Kuitert ontfermt zich over het wereldberoemde gedicht ‘Do not go gentle into that good night.’ van Thomas dat hij schreef voor zijn stervende vader. En ik moet zeggen hij doet er wat mee. Hij vindt het een aansporing om je niet neer te leggen bij de dood. Om je er tegen te verzetten. “En gij, mijn vader, die daar op de droeve hoogte ligt./ Vloek, zegen, mij nu met uw heftige tranen, als het mag./ Ga niet gedwee die goede nacht in, uit het zicht./ Verzet je, ga tekeer tegen het doven van het licht.” Verderop legt hij uit dat Thomas zich inhoudt en de vader vergeeft en een goede nacht wenst voordat deze de dood tegemoet treedt. Dat is geen nihilisme, maar acceptatie van de dood en het siert Kuitert dat hij dit ingewikkelde vers in duidelijke taal aan ons verklaart.

Hoogtepunt van de bespiegelingen van Kuitert echter, vormt zijn bespreking van ‘In Memoriam’ van de inmiddels bijna vergeten dichter Willem van Toorn. “Ik droomde dat je naast mij lag vannacht. /Je was al ziek. Je zei: tot in mijn merg/ben ik van dood. Vind je het erg/ dat je niet in mij kunt? Hou me maar zacht tegen je aan/(..) De hoofdpersoon droomt over een overledene en kan de stap maken in een droom door hier in slaap te vallen en opnieuw te dromen. Een droom in een droom en de dode houdt hem opeens vast, want doden houden levenden vast en niet andersom. Hij trekt tegelijkertijd parallellen met Philip Larkin. Wat we niet zouden verwachten van een man van in de tachtig, zijn ook zijn keuzes voor o.a. Tom Waits’ teksten, de ruwe popartiest met de diepe blanke pit en uitspraken van Bob Dylan.

Van Esther Jansma tot John Donne, Kuitert maakt op overtuigende wijze duidelijk dat men in de poëzie de dood misschien niet kan overwinnen, maar toch zeker kan duiden en dus zoals in de titel ‘de baas kan worden.’ Hel en verdoemenis wijken voor het gezonde analyserende verstand. Dat is een knappe prestatie en hier mogen we Kuitert dankbaar voor zijn. Ondanks alle stof, die de bundel in vastgeroeste Christelijke kring heeft doen laten opwaaien, heeft hij een buitengewoon heldere analyse geschreven van ingewikkelde poëzie. Poëzie over de dood nog wel. Vooral de knappe, transparante manier van duiding van Kuitert, waar we het niet altijd mee eens hoeven te zijn, dwingt respect af. En we kunnen er rustig over nadenken. Is dat niet juist de bedoeling?

Wellicht is het een teleurstelling voor veel mensen dat Kuitert niet meer in de hel of in een hemel gelooft, maar hij belicht nu andere facetten van de dood voor misschien zelfs een ander, minder orthodox publiek. Zou het onze begrafenis tot een feest gaan maken?


 

 

Omslag De dood de baas - Harry Kuitert
De dood de baas
Harry Kuitert
Gedichten belicht voor je begrafenis, Illustrator T. Arts
Verschenen bij: VBK Media
317 pagina's
Prijs: € 49,95

1 reactie

  • Bob Vandenbosch schreef:

    Zojuist – na veel van zijn boeken – de biografie gelezen. Ik ben prof. Kuitert dankbaar omdat hij mij heeft leren denken. Ik werd in 1962 Remonstrant en in 2014 Vriend van de Remonstranten. MOge hij nog de kracht hebben of opbrengen voor nieuwe ideeen!





 

Meer van Karel Wasch:

Recent

18 december 2017

Onvergetelijke hommage aan de Shakespeare van de lage landen

Over 'Ik, Vondel' van Hans Croiset
15 december 2017

Drakenbloed en hoestende koeien

Over 'Tijl' van Daniel Kehlmann
14 december 2017

Vergane Hollywoodglorie in de Maghreb

Over 'De oppermachtigen' van Hedi Kaddour
13 december 2017

Literatuur uit de provincie

Over 'Ergens op het eind' van Erik Nieuwenhuis
12 december 2017

Troosteloos zal het in Twente wezen

Over 'De heilige Rita' van Tommy Wieringa