4 mei 2011

Recensie: Een zuivere liefde – Sofja Tolstaja

Recensie door: Rein Swart

Een achttiende-eeuws dilemma, uit het leven gegrepen. Veel boeken ontlenen hun inhoud aan de werkelijkheid. De schrijver put uit eigen ervaringen en plakt daar in een roman andere namen op. Dat gaat ook op voor dit interessante, maar – voor de door de wol geverfde éénentwintigste-eeuwse lezer – wat belegen verhaal over een niet al te voorspoedig adellijk huwelijk. In het Nawoord legt vertaalster Eva van Santen uit hoe nauw deze novelle verbonden is met het leven van de schrijfster, die in 1844 werd geboren en in 1862 op achttienjarige leeftijd in het huwelijk trad met Lev Tolstoj.

Nadat echtgenoot Lev in 1878 Anna Karenina had geschreven ? de tweede grote roman na Oorlog en Vrede – kwam het tot een crisis in hun huwelijk. Tolstoj werd zwaar christelijk, hield zich vooral bezig met moralistische vraagstukken en deed aan geheelonthouding: behalve alcohol, ook geen seks.
Daarvòòr baarde Sofja ieder jaar een kind, dertien in totaal waarvan er acht volwassen werden.
De artsen hadden haar na het vijfde kind geadviseerd om niet meer zwanger te worden omdat de bevallingen te zwaar voor haar waren, maar Lev vond zoiets onaanvaardbaar en dreigde zelfs met een scheiding.

In 1889 kwam De Kreutzersonate niet door de censuur omdat het boek openlijk de duivelse listen behandelt van de vrouw die de man verleidt. Sofja deed haar best om het boek gepubliceerd te krijgen met als doel haar man af te houden van zijn moralistische teksten en hem weer tot het schrijven van literatuur aan te zetten.
‘Na de publicatie raakte Sofja opnieuw zwanger,’ schrijft Eva van Santen in haar Nawoord. ‘Tot Tolstoj’s grote opluchting eindigde deze zwangerschap in een miskraam, want hij schaamde zich dood. Behalve als een literair verhaal zou De Kreutzersonate dan ook gezien kunnen worden als een pamflet.’

In haar dagboek uit 1891 zegt Sofja daarover dat iedereen met haar te doen had. Een jaar later schreef ze Een zuivere liefde, dat pas ruim honderd jaar later – in 1994 – werd gepubliceerd, in eerste instantie in een tijdschrift vanwege de open manier waarop zij over emoties en erotiek schreef. Zo neemt hoofdpersoon Anna een bestiale blik bij haar echtgenoot waar.

Die man, de al wat oudere vorst Prozorski, is eerder in de ban geraakt van het bijna achttienjarige bevlogen, getalenteerde en mooie meisje, dat hij als kind goed gekend heeft. Na zijn huwelijksaanzoek komt Anna er tot haar verdriet achter dat hij nog altijd achter andere vrouwen aanzit.
In het verhaal wisselen ruzies en verzoening elkaar af. Het samen hebben van kinderen brengt geen toenadering, de vorst interesseert zich niet voor hen, de vrouw dient aan de fysieke wensen van de man tegemoet te komen.
In deel II, dat tien jaar later speelt, leert Anna de fijnzinnige Bechmetev kennen, die altruïstisch is, maar ook ziek. Als de dertigjarige Anna voor een laatste keer bij hem op bezoek gaat voor hij voor zijn gezondheid naar het buitenland vertrekt, zit haar echtgenoot met een gebroken been thuis en vreest het ergste.

Het verhaal wordt gebracht in een wat bedaagde stijl waarin meer verteld wordt dan getoond, hetgeen tegelijk ook van een ouderwetse charme is, gebruikelijk bij de oude Russen. Het doet soms houterig aan.
‘Het is verdrietig als een ander in staat is om de lege plaats in te nemen die de echtgenoot heeft opengelaten en als die hele geïdealiseerde liefde overgaat op die ander.’ Deze zin is ronduit lelijk.
Het komt psychologisch naïef over, wat doorzichtig en schematisch, maar het begin is stralend. Vrolijke Anna komt samen met haar zusje van het meer waar ze gezwommen hebben en ziet tot haar schrik dat de vorst op bezoek is bij haar moeder en verontschuldigt zich voor haar kleding.
In deel II wordt het wat langdradig. De wisselvalligheden trekken in golfbewegingen over het huwelijksleven en Anna krijgt steeds meer last van gewetenswroeging.

De novelle is geënt op De Kreutzersonate en op haar eigen leven, schrijft Eva van Santen. De vertaalster geeft legio voorbeelden van overeenkomsten, zoals van het huwelijk tussen Sofja en Lev, haar verbanning naar zijn landgoed, waardoor ze haar eigen familie moest missen, haar onderwijstaken aan haar kinderen en de moraliserende stukken die de vorst net als Tolstoj schreef. Anders dan haar man, die de schuld geheel in de schoenen van de vrouw schuift, laat Sofja die in het midden.

In 1919 stierf Sofja na enige zelfmoordpogingen. Volgens meerdere bronnen zou ze een paranoïde hysterica zijn, aldus Eva van Santen. Eerder las ik minder vleiende termen over haar in het boek De bezetenen van Elif Batuman dat ik op deze site recenseerde. De Amerikaanse literatuurwetenschapster presenteerde tijdens een Tolstoj-congres op diens landgoed Jasnaja Poljana, dat tegenwoordig een bedevaartsoord is, een hoofdstuk uit haar proefschrift over de mogelijke doodsoorzaak van Tolstoj. Daarin vraagt zij zich af of Sofja hem uit kwaadheid heeft vergiftigd omdat hij zijn erfenis had weggeschonken aan een fanatieke godsdienstige beweging. Dat zou niet vreemd zijn na een onmogelijk leven met een botte godsdienstfanaat, terwijl Sofja zelf op zoek was naar vriendschap en zielsverwantschap. Om daarover meer aan te weet te komen kan de lezer te rade gaan bij de eigen geschriften van Sofja Tolstaja die in de serie Privé-domein zijn verschenen.

Een zuivere liefde

Auteur: Sofja Tolstaja
Vertaald door: Eva van Santen
Verschenen bij: Uitgeverij Athenaeum
Prijs: € 17,95

Meer van :

21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

Over 'en toen aten we zeehond' van Nicoline Timmer
20 november 2017

Het leven ontwijken

Over 'Kraaien tellen' van Lucas de Waard
17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray

Recent

15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman
8 november 2017

Biografie Herman de Coninck gedicteerd door De Coninck zelf

Over 'Toen met een lijst van nu errond' van Thomas Eyskens

Verwant