19 oktober 2010

Recensie: Een dramatische liefde, briefwisseling Ingeborg Bachmann ? Paul Celan

Recensie door: Rein Swart
Never the twain shall meet

Volgens de vertaler Paul Beers is de briefwisseling in deze Nederlandse editie heel wat toegankelijker dan de oorspronkelijke Duitse waarin als het ware elke komma achterin het boek wordt toegelicht. In deze zeer verzorgde uitgave staat het commentaar, dat wil zeggen de uitleg van namen en begrippen die in de genummerde brieven gebruikt worden, meteen na de brieven, zodat je niet steeds achterin hoeft te bladeren.

Paul Celan – oorspronkelijke familienaam Antschel – is een kind van joodse ouders die in het concentratiekamp zijn omgekomen, Ingeborg Bachmann is de dochter van een Nazi-partijlid. Als deze dichtende dertigers elkaar in 1948 voor het eerst ontmoeten is het liefde op het eerste gezicht. Bachmann heeft in haar jeugd al afstand genomen van de overtuiging van haar vader, schrijft over man-vrouw relaties en zoekt in haar gedichten en later in haar prozawerk naar een eigen identiteit.
Tijdens hun correspondentie die tot in de jaren zestig duurde, hadden de twee andere intieme relaties – Ingeborg was bevriend met Max Frisch, Celan getrouwd met Gisèle Lestrange -, die een ongestoorde verhouding tussen de vroegere verliefden in de weg stonden.

De briefwisseling begint met inleidende notities vanuit Parijs en Wenen. Al gauw blijkt Bachmann boos over de vaderlijke raadgevingen van de zes jaar oudere Celan, die haar het liefst naar Parijs ziet komen. Als Ingeborg niet toegeeft aan zijn wens, wil hij de ring terug die hij haar gegeven heeft. Het incident is symptomatisch voor de verhouding tussen de twee, die elkaar niet nader konden komen door het trauma van de tweede wereldoorlog. Bachmann, die het heel druk heeft met literaire producties en vaak overwerkt is, is veel meer betrokken bij Celan dan omgekeerd. De getraumatiseerde Celan is snel gekwetst als hij zich onheus bejegend voelt en beschuldigd wordt van plagiaat.
Helaas zijn veel brieven verloren gegaan en bestaat een fors gedeelte uit een zakelijke uitwisseling over betalingen en lezingen en kattenbelletjes zoals opdrachten aan elkaar. Af en toe vallen er grote gaten in de tijd, die tijdens het lezen niet zo opvallen. Het zou handig geweest zijn als er een jaartal bovenaan de bladzijde stond. Een reflectie op hun ontmoetingen ontbreekt, waardoor er een indirect licht op de relatie schijnt.

De briefwisseling wordt gecomplementeerd met die tussen Celan en Max Frisch en vervolgens die tussen Ingeborg en Gisèle, de vrouw van Celan. Uit de aantekeningen van Gisèle begreep ik dat zij Ingeborg niet graag mocht, maar daarvan is niets te merken in hun correspondentie. Wellicht was er na de dood van Celan sprake van een toenadering tussen de twee vrouwen.
Tenslotte hebben de bezorgers nog een onderscheid gemaakt in de periodes van de briefwisseling en een poëtisch nawoord geschreven, maar die konden niet verhinderen dat ik deze openbaringen over een onmogelijke vriendschap in een wat krap jasje vond zitten. Duidelijk een boek voor liefhebbers.

Meer van :

23 november 2017

Weidse landschappen, bekraste zielen

Over 'Idaho' van Emily Ruskovich
21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

Over 'en toen aten we zeehond' van Nicoline Timmer
20 november 2017

Het leven ontwijken

Over 'Kraaien tellen' van Lucas de Waard

Recent

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman

Verwant