13 februari 2011

Recensie: De aap uit de mouw – Frans de Waal

Door Machiel Jansen


Vroeger was het duidelijk. Dieren hadden een instinct en de mens verstand. Mensen waren geen dieren en zeker geen apen. Toen Darwin in de negentiende eeuw met zijn evolutietheorie kwam, was het een schok om te horen dat ‘we van de apen afstammen’. Maar sinds die eerste schok, weten we inmiddels dat er een groot verschil is tussen dier en mens. Dieren staan niet in de file, hebben geen I-pad en gaan niet op vakantie. We kunnen rustig ademhalen. We delen weliswaar 98 procent van ons DNA met chimpansees maar die twee procent is genoeg om ons uniek te maken. En voor wie nog twijfelt: dieren kennen geen empathie, geen cultuur, geen rechtvaardigheidsgevoel. Hun gedrag is voorspelbaar, voorgeprogrammeerd, instinctief. Mensen kennen wel cultuur, hebben medelijden met elkaar, helpen elkaar. De mens is geen dier.

Wie dat denkt moet maar eens een boek van Frans de Waal lezen. Want wat blijkt? Chimpansees blijken dol op computers en kunnen er soms sneller mee overweg dan mensen. Ze helpen elkaar en plagen elkaar op wel heel herkenbare wijze. Veel dieren, waaronder eksters, herkennen zichzelf in de spiegel. Sommige dieren vertonen gedrag dat aan rouwen doet denken en bij ganzen is aangetoond dat ze meevoelen met hun soortgenoten.

Dat chimpansees beter zijn op de computer is misschien moeilijk te geloven. De Waal beschrijft in het boek De aap uit de mouw het volgende experiment: de cijfers 1 tot en met 9 verschijnen op een computerscherm. Ze zijn maar een fractie van een seconde te zien. Daarna veranderen de cijfers in witte vierkantjes. Nu moeten deze vierkantjes in de juiste volgorde op het scherm aangetikt worden. Een proefpersoon begint dus met het blokje waar 1 stond en eindigen met het blokje waar 9 stond. En dat zo snel mogelijk. De cijfers zijn zo kort verschenen dat het nog een hele klus is. Hoe goed je ook oefent de chimpansee wint altijd van je.

Chimpansees kennen ook rechtvaardigheidsgevoel. Leer twee chimps dat ze stukjes komkommer krijgen als ze een muntje teruggeven. Dat hebben ze zo door en ze zijn tevreden met de komkommer. Geef nu één van de twee in plaats van komkommer, druiven en wel zo dat de ander dat ziet. Druiven zijn veel, veel beter dan komkommer. De ander zal boos worden en de komkommer weigeren. Wat eerst prima voedsel was, gooit hij nu verontwaardigd weg.

Frans de Waal is primatoloog, etholoog en tegenwoordig verbonden als hoogleraar psychologie aan de universiteit van Atlanta. Als wetenschapper heeft hij een uitstekende staat van dienst maar belangrijker is misschien wel het feit dat hij zijn onderzoek toegankelijk weet te maken voor een groot publiek. Dat heeft tot een aantal interessante boeken geleid, waarvan Chimpansee- politiek uit 1982 misschien wel de bekendste is.

De Waals laatste boek, De aap uit de mouw, bestaat voor het grootste deel uit verzamelde columns die eerder in Psychologie Magazine stonden. De meeste stukjes zijn dan ook erg kort, nauwelijks drie kleine pagina’s. Het boekje maakt daardoor een wel erg luchtige indruk. Het formaat van de column is nu eenmaal te klein om dieper op zaken in te gaan. De stukjes zijn nog wel thematisch gerangschikt om ze samen iets meer te laten spreken maar zijn gewoonweg te kort om werkelijk indruk te maken. Op hun best doen ze verlangen naar meer.

De Waal schrijft helder, en weet de wetenschap aantrekkelijk te maken zonder dat hij uitleggerig wordt. Heel af en toe is hij iets te joviaal. Een aantal columns is geschreven naar aanleiding van actuele gebeurtenissen en heel soms levert dat een wat gezochte vergelijking tussen mens en dier op. Zo wordt bijvoorbeeld de verkiezingscampagne van Hillary Clinton aangegrepen om iets te vertellen over alphavrouwen in de apenwereld. Alphavrouwen zijn de belangrijkste vrouwen in een groep, maar je kunt je afvragen of groepsgedrag wel te vergelijken is met een presidentscampagne. Bij apen is de alphaman het grootste, sterkste dier. Vergelijk die situatie met bijvoorbeeld de Nederlandse politiek en je begrijpt niet hoe Jan Peter Balkenende ooit alphaman van Nederland is geworden. De vergelijking tussen een vrouwelijke presidentskandidaat en een alphavrouw is dan ook een beetje flauw.

De aap uit de mouw bevat vooral veel aardige, interessante, wetenschappelijke experimenten en anekdotes. Ik noem er nog een paar. De meeste dieren raken flink in de war als ze in een spiegel kijken. Ze zien in hun spiegelbeeld een ander. Eksters niet, die herkennen zichzelf in de spiegel. Een enkele nieuwsgierige olifant wil wel eens weten hoe zo’n spiegel werkt en wil er zelfs achter kijken.

Wie meer diepgang wil, zal één van de Waals ‘echte’ boeken, zoals Een tijd voor empathie uit 2009 moeten lezen. Dan zal ook opvallen dat de Waal herhaaldelijk onderwerpen in de columns laat terug komen die hij in zijn boeken meer heeft uitgewerkt. Je zou De aap uit de mouw dan ook kunnen zien als een korte, en vooral lichte introductie tot zijn werk.

Niet alle stukjes in dit boekje zijn columns. Eén stuk wijkt af van de rest en vraagt behoorlijk wat meer van de lezer. Turen in de glazen bol van de natuur, twaalf kleine bladzijden lang, is een sterk essay over de relatie tussen cultuur en natuur. De Waal betoogt eerst dat de invloed van cultuur op het menselijk handelen, gedurende de eeuwen flink is overschat. We kunnen denken dat we onze natuurlijke oorsprong ontgroeid zijn, maar we houden ons zelf voor de gek. De Waal laat zien hoe moeilijk het is om onze eigen natuur onder ogen te zien. Elke keer als we het proberen, spelen culturele vooroordelen ons parten. Zo zijn wij in het Westen geneigd te denken dat een mens een ‘hoger’ schepsel is dan een dier, en voelen we ons ongemakkelijk als we met apen vergeleken worden. Die vooroordelen zitten erg diep, betoogt de Waal. Als wij het over onze natuurlijke eigenschappen hebben, denken we snel aan agressie en seksuele driften. Rechtvaardigheid, empathie en cultuur beschouwen we als puur menselijke waarden die ons ‘boven’ de natuur stellen. Onterecht, zo blijkt steeds meer. De Waal doet een poging ons te laten beseffen dat we een cultureel gekleurde bril op hebben als we naar de natuur kijken en dat het bijna onmogelijk is die af te zetten.

Alsof we door dit sterke essay nog niet genoeg met de neus op de feiten zijn gedrukt, eindigt het boekje met een column waarin mens en aap griezelig dichtbij elkaar komen. Op grond van DNA-onderzoek wordt tegenwoordig door specialisten gesuggereerd dat er in het verre verleden genetische vermenging van de twee soorten heeft plaatsgevonden tussen chimpansee en mens. Seks dus. De boodschap is duidelijk. We zijn meer aap dan we zelf willen zien.

De aap uit de mouw

Auteur: Frans de Waal
Verschenen bij: Uitgeverij Contact
Prijs: € 18,95

Meer van :

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars

Recent

13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman
8 november 2017

Biografie Herman de Coninck gedicteerd door De Coninck zelf

Over 'Toen met een lijst van nu errond' van Thomas Eyskens
7 november 2017

De dreiging van het duister

Over 'Wol' van Aart Taminiau
6 november 2017

Het licht gaat uit

Over 'Laatste dagen op Ellis Island' van Gaëlle Josse

Verwant