Anne Enright – De samenkomst

Rauwe wanhoop in strelend proza

Door Pauline van der Lans

Tijdens de zondagsmis ziet de hoofdfiguur Veronica Hegarty een ernstig door syfilis getekende kerkbezoeker. De beschrijving van deze persoon geeft niet alleen blijk van een bijna terloops observatievermogen, maar legt tevens de wortels van haar Booker Prize winnende roman De Samenkomst (The Gathering) bloot: Iers katholicisme en seks.

Rondom het overlijden van hun broer Liam, komt het achtkoppige Ierse gezin Hegarty bij elkaar. Veronica was nauw met hem verbonden en zij neemt de lezer in vier verhaallijnen mee in een rouwproces die weinig actie, maar wel veel introspectie bevatten. Het probleem is alleen dat Veronica zich niet alles meer weet te herinneren en de gaten in haar geheugen opvult met verzonnen mogelijkheden. ‘Waarschijnlijk gebeurde er toen dit…’

De eerste verhaallijn gaat over Liams zelfmoord. Hij heeft in het Engelse Brighton zijn jaszakken met stenen gevuld en is de zee ingelopen. Veronica reist naar het buurland af om zijn lichaam op te halen en wordt geconfronteerd met de bureaucratie van de Engelse begrafenisondernemerswereld. Weer terug in Ierland komt het hele gezin samen rondom de wake en begrafenis van hun broer, en ziet Veronica haar huwelijk met Tom op de klippen lopen.

Ondertussen dwalen haar gedachten af naar een logeerpartij in 1967, toen Veronica acht jaar oud was, de tweede verhaallijn. Omdat hun immer zwangere moeder het leven na negen kinderen en drie miskramen niet meer aankan en alleen maar doelloos op een stoel zit, wordt Veronica samen met haar zusje Kitty en met Liam, ondergebracht bij oma Ada. In een derde verhaallijn komen we meer over deze vrouw te weten.

Ada Merriman heeft in de jaren twintig van de vorige eeuw de keuze tussen twee mannen: Lambert Nugent en Charlie Spillane. Als ze de paardenraces wint reageert Lambert jaloers en is Charlie oprecht blij voor haar. Een keuze is dan snel gemaakt. Ada trouwt met bonvivant Charlie, en Lambert heeft het nakijken. Toch komt ze van haar levensdagen niet van hem af. Veronica herinnert zich Lambert als de eeuwig aanwezige huisvriend die, ondanks zijn eigen latere huwelijk en gezin, steeds maar om Ada heen blijft cirkelen.

Verhaallijn vier speelt zich af in Veronica’s studententijd in de jaren tachtig. De beschouwelijke, wat lome Amerikaan Michael Weiss is misschien wel de liefde van haar leven. Hij is vriendelijk en tolerant en wil onder geen beding dat zij zijn ‘bezit’ wordt. Toch hunkert zij daar op dat moment naar en ze verbreekt de relatie. Ze wil niet los, ze wil juist vast en ze trouwt met Tom. Jaren later, tijdens het rouwproces om Liam, lijkt haar huwelijk juist te mislukken omdat ze zich zo gebonden voelt.

Het verhaal wordt niet chronologisch verteld en de vier lijnen lopen door elkaar. Vliedend middelpunt blijft steeds een gebeurtenis die tijdens de logeerpartij in 1967 plaatsgevonden heeft. Veronica heeft het incident verdrongen maar voelt wel dat het van grote invloed is geweest op haar en Liams levensverloop. Ze gaat tot het uiterste om te ontcijferen wat er gebeurd is, maar stuit steeds op innerlijke blokkades. Wat volgt zijn situaties waarvan ze niet meer weet of het haar gekleurde herinnering is of dat het werkelijk zo gegaan is. Ook verwart ze zichzelf met Kitty en Liam. Om de naderende waarheid te ontvluchten geeft ze zich over aan fantasieën maar uiteindelijk kan ze er niet omheen. Daarmee snijdt de schrijfster een veelvuldig voorkomend Iers thema aan: seksueel misbruik van kinderen.

Anne Enright (1962) schrijft met De Samenkomst een familiesaga dat drie generaties beslaat. Hierin volgt ze de vrouwelijke lijn. Grootmoeder Ada was in Veronica’s ogen mogelijk een prostituee die lange tijd twee mannen aan het lijntje hield voordat ze uiteindelijk trouwde (Merriman: merry betekent vrolijk, to marry is trouwen). Haar gedrag blijkt later impliciet van grote invloed te zijn geweest op het zelfgekozen levenseinde van Liam (merman is Engels voor (zee)meerman).

Veronica’s moeder is een vaag figuur die alleen maar thee kan zetten en kinderen kan baren. Veronica windt zich op over ‘de stommiteit van zoveel genaai’. Zodra de kinderen geboren zijn verwaarloost moeder hen en moet zijzelf vanwege een broze lichamelijke en psychische conditie constant ontzien worden: ‘Niks tegen mammie zeggen was de mantra van onze kindertijd.’ Vader was een nare kerel waar niemand iets aan had. En daarmee verwerd het gezin Hegarty tot een totaal structuurloos organisme.

Veronica zelf denkt dat ze genoemd is naar de heilige Veronica, de vrouw die Christus’ gezicht waste. In een interview met Trouw (7 december 2007) zegt Ann Enright over haar hoofdpersoon:
‘Ik wilde per se het verhaal van Veronica vertellen. Ook omdat schrijven over vrouwen nadat ze kinderen gekregen hebben je eigenlijk voor narratieve problemen stelt. Ze gaan niet zomaar weg van die kinderen, dat doen de meeste moeders niet. En het moest ook Veronica zijn, omdat vrouwen beheerders van pijn zijn. Mannen hebben pijn, vrouwen doen de pijn. Dat is ook wat gebeurt in mijn boek. Liam loopt de zee in, Veronica vangt de klap op.’ Met ‘doen’ de pijn bedoelt zij: vrouwen ervaren, beleven de pijn.
In hetzelfde interview licht ze toe dat ze het verhaal gebaseerd heeft ‘op de Griekse tragedie over Antigone, die haar door de koning verstoten broer Polyneikes toch een eervolle begrafenis wil geven.’

Anne Enright’s schrijfstijl is associatief en intuïtief, met veel gevoel voor detail. De zielenroerselen van Veronica dringen door tot het merg. Haar wanhoop is zintuiglijk rauw, soms zelf dierlijk, maar grimmige frases weet Enright subtiel af te wisselen met strelend proza. Als Veronica na een nachtelijke omzwerving thuiskomt zijn de kinderen al naar school. In de keuken pijpt ze haar narrige man, waarna ze moe en leeg in het nog warme bed van haar dochter gaat liggen.
‘Ik weet niet hoe ze ruikt, ze is net als een parfum dat je te lang draagt, ze is nog te dicht bij mijn binnenkant.’
Mismoedigheid gaat moeiteloos over in milde humor. Wanneer Veronica aan haar dochters vertelt dat oom Liam ziek in zijn hoofd was en dat hij daarom aan de Engelse kust zelfmoord heeft gepleegd, zegt een van hen nonchalant: ‘Zeeziek, bedoel je?’

On Chesil Beach van de Engelse schrijver Ian McEwan was de gedoodverfde winnaar van de Man Bookerprice 2007. Tegen alle verwachtingen in viel Anne Enright in de prijzen. Zelf noemt de schrijfster haar winnende roman ‘The intellectual equivalent of a Hollywood weepie’. Intellectueel is het zeker. Zowel psychologische processen en familieontwikkelingen als maatschappelijke thema’s worden met kracht neergezet. Het is echter geen tranentrekker. Daarvoor is het te rauw. Wat het meeste indruk maakt is de soepele stijl en de lenige zorgvuldigheid waarmee de zinnen op papier gezet zijn. ‘De Samenkomst’ komt niet binnen via je hoofd, maar dringt zich je lichaam in.

 

 

Omslag De samenkomst - Anne Enright
De samenkomst
Anne Enright
Vertaling door: Piet Verhagen
Verschenen bij: De Bezige Bij
ISBN: 9789023443339
288 pagina's

Recent

18 januari 2018

Laatste edities literaire tijdschriften 2017 - Parelduiker, Tirade en Terras

Over 'De parelduiker 2017/5: Jan Cremer' van Hein Aalders
17 januari 2018

Rusland, mijn Rusland

Over 'Tsjaikovskistraat' van Pieter Waterdrinker
16 januari 2018

Toverboek als inspirerende gids

Over 'Nachtefteling' van Martijn Benders
15 januari 2018

Ingewikkelde verschijnselen en processen voor leken verklaard

Over 'De rivier van het bewustzijn' van Oliver Sacks
12 januari 2018

Voelen met verstand

Over 'Onderbuik' van Marte Kaan