Amos Oz – Beste fanatici

Niet langer alleen op de wereld

Recensie door Rob Molin

In Beste fanatici heeft de Israëlische publicist Amos Oz (1939) drie essays samengebracht over haat en verdeeldheid en over liefde en verstandhouding. Wie zit niet te wachten op een boek over vrede!
Toch is dit een boek dat moet worden tegengesproken, of zoals Oz het formuleert in zijn voorwoord, een boek dat gehoord moet worden ‘door mensen die een andere mening hebben dan ik’. Stel u open voor de boodschap in Beste fanatici waarde lezer, zegt Oz. Voorzie haar van uw correcties. Is er een mooier begin van een dialoog tussen opponenten, een fantastischer begin van verstandhouding wellicht?

Er zijn thans in de wereld vele fronten waarvan de controverse tussen IS en het Westen het dagelijks nieuws vaak beheerst. Over dit hot item heeft Oz het niet specifiek. Met het titelessay ‘Beste fanatici’, aanhef van een (uitnodigende) brief, richt hij zich evengoed tot bij voorbeeld Ku Klux Klan of tot zijn radicale landgenoten.

Behandelt Oz in het titelessay het fanatisme in algemene zin, in de twee volgende stukken betrekt hij het op zijn geboorteland en land van inwoning Israël. Hij groeide op in het Jeruzalem van vóór en tijdens de jonge staat Israël en werd van meet af aan, zoals we tegenwoordig zouden zeggen ‘geradicaliseerd’. Kneedbaar was hij destijds zoals ieder kind en al vroeg rijp om de mens te worden die hij in Beste fanatici toespreekt. Zelf noemt Oz zich terugkijkend op die tijd, ‘een kleine, fanatieke nationalistische zionist, het gelijk aan mijn kant, vurig en gehersenspoeld.’

Dat in ieder van ons fanatisme schuilt, klinkt op elke bladzijde in het titelessay door. Fanatisme begint thuis en kan buitenskamers eindigen in dood en verderf. Maar wie op tijd ontdekt dat er ook andere meningen in de wereld zijn en dat voor een afwijkende visie iets te zeggen valt raakt op de goede weg. Oz heeft, zoals hij in zijn roman Panter in de kelder neerlegde, deze ontwikkelingsgang doorgemaakt.

Daarmee is deze roman een persoonlijk manifest van volwassenwording en een toonbeeld. Evenals Beste fanatici heeft die niets zelf ingenomens en belerends. Integendeel, in zijn essays betwist Oz eigen bevindingen en geeft hij ze voor betere. Voor oplossingen die niet zwemen naar inperking van menselijke vrijheid of monddood maken. De verleiding om een ander te overheersen is groot maar ook begrijpelijk. Fanatisme is een besmettelijke ziekte. Wie zich ervan bewust is dat ieder mens een fanaticus kan worden stelt zich de vraag hoe kortzichtigheid en agressie uit de wereld kunnen worden geholpen. Onmiskenbaar is de mens ‘slecht’ en is zijn ‘zwarte kant’ niet te elimineren. Maar evengoed schuilt in hem de drang ‘iets van het leven te maken’. Het is niet alleen deze instelling die Oz optimistisch stemt.

Om zich heen kijkend in zijn eigen familie, eigen land en daarbuiten ziet hij veel dat voldoening geeft. Zo realiseert hij zich terugblikkend op zijn diensttijd tijdens oorlogen in zijn vaderland hoe abominabel Israël ervoor stond. Als toen iemand gezegd had dat hij op een dag een visum zou krijgen voor Egypte en Jordanië, dan zou hij ‘de duif, de voorvechter van vrede, gezegd hebben: overdrijf niet zo. Misschien mijn kinderen of kleinkinderen, maar ik niet.’

Mild en hoopvol is Oz in het titelessay, maar sprekend over zijn eigen land kan hij soms bijtend uit de hoek komen. In het volgende stuk ‘Lichtend, niet een licht’ neemt hij het aloude halachisch Jodendom bij de kop dat verankerd is in de Thora en uit de vierde eeuw voor Christus stamt. Een cultuur (veel ouder dan de Westerse beschavingen) waarop Oz zeer trots is. Hij haat echter de zienswijze van dit Jodendom dat de traditie heilig zou zijn. Daar stelt hij tegenover: ‘Er valt niets te vernieuwen als er niets oud is en het bestaan kent geen vooruitgang zonder vernieuwing.’

Beste fanatici is een boek dat de lezer behalve tot tegenspreken aanzet tot het overschrijven van uitspraken om die vervolgens in te lijsten. Zeker geldt dit voor het derde, geserreerd en scherpzinnig essay ‘Dromen die Israël maar beter snel op kan geven’. Hierin verplaatst Oz zich in het standpunt van de Israël omringende landen en in het bijzonder in dat van Palestina.

Zo raakt hij heel dichtbij het vredesidee dat in het eerste essay is bepleit. ‘Mijn zionistische uitgangspunt,’ en misschien is deze passage wel de meest aanstekelijke in Beste fanatici: ‘(…) al decennialang heel simpel: we wonen niet alleen in dit land. We wonen alleen in Jeruzalem. Tegen mijn Palestijnse vrienden zeg ik precies hetzelfde. Jullie wonen niet alleen in dit land. Je ontkomt er niet aan dit kleine huis onder te verdelen in twee nog kleinere appartementen. In een tweegezinswoning.’

 

 

Omslag Beste fanatici - Amos Oz
Beste fanatici
Amos Oz
Vertaling door: Sylvie Hoyinck
Verschenen bij: De Bezige Bij (2017)
ISBN: 9789023472605
143 pagina's
Prijs: € 16,99

Meer van Rob Molin:

Becommentariëren van elkaars werk

Over 'Gaven, giften en vergiften, Brieven: Willem Brakman; Simon Vestdijk' van Ingeleid en samengesteld door Nico Keuning

Recent

12 december 2018

Poëzie met verhalend karakter

Over 'Abri' van Liesbeth Lagemaat
11 december 2018

‘Doorkijkblouse’ te alledaags voor een literaire schepping

Over 'Schipbreuk' van Marco Kamphuis
10 december 2018

René Appel stelt de lezer niet teleur

Over 'Dansen in het donker' van René Appel
9 december 2018

Mussen met longen als vliespinda’s

Over 'Wat huid is' van Peter du Gardijn
5 december 2018

Gevoelloos ronddwalen aan de zelfkant van Kopenhagen

Over 'Sus' van Jonas T. Bengtsson

Verwant