27 maart 2017

Keerzijde – Dulce Maria Cardoso

Pulp of kunst

Recensie door Rob van Dam

Wie leest er nog? Het aantal abonnees op Netflix en HBO groeit mateloos. ‘Binge-watching’ is hip. Kwaliteitskranten besteden bijna evenveel aandacht aan nieuwe series als aan de laatste modeboeken. De voorspellingen van Marshall McLuhan over het geschreven woord dat ‘on the way out’ zou zijn, lijken te worden bewaarheid. Cultuurpessimisten kruipen jammerend onder de dekens.

Wat staat een ambitieus schrijver te doen temidden van de audiovisuele overdaad? Schrijven alsof het om een tv-serie gaat – dat is een populaire oplossing. Tenslotte hebben schrijvers zich ook ooit de verteltrant van de film eigen gemaakt, dus waarom dan niet opnieuw in de leer gegaan bij het triomferende genre? En zo krijgen we romans als het boek dat hier ter bespreking voor ons ligt, Keerzijde van Dulce Maria Cardoso.

Seks en geweld; overspel en huwelijksverdriet; armoede en rijkdom; de dood van Lady Di; vluchtelingenleed, het leven der rijken en een kennismaking met de penose; een poging tot moord en een zelfmoord; een uiteenzetting over Anne Frank en internet-romantiek; een inleidend gedicht en een nawoord. En meer, veel meer, alles opgedeeld in hoofdstukken die zich laten lezen als op zichzelf staande vertellingen en die toch ook, naarmate je vordert in de roman, samenhang vertonen. De pikante of sensationele onderwerpen zijn vertrouwd voor elke tv-kijker, en ook als lezer begeef je je op overbekend terrein. Helaas zonder de diepgang en nuance die een goede roman verschaft. Daar komt bij dat de behandeling van de onderwerpen en de personages niets nieuws, niets eigens, biedt. Dit alles in een uitgave die door de Portugese overheid is gesubsidieerd.

Opmerkelijk is het gebruik van het vertelperspectief: de schrijfster wisselt dat naar hartelust af. Naast het personale perspectief is er telkens weer de alwetende verteller die de lezer soms zelfs blikken in de toekomst gunt en ook, lieve lezer, vinden we een enkele keer de auctoriale verteltrant: ‘Maar ik verzeker u…’
Grappig is dat de alwetende verteller soms met nadruk vermeldt juist iets níet te weten: ‘Hoogstwaarschijnlijk zijn ze allemaal al gestorven…’
Het personale perspectief wisselt soms erg abrupt. Volgen we het ene moment nog de handeling  door de ogen van Clara, zonder waarschuwing kijken we in de volgende regel mee met Sofia.

De zinnen zijn vaak erg kort en de verteltrant neigt nog wel eens naar een amechtig staccato: ‘Ze heeft besloten om nooit te vertellen wat er tijdens de reis gebeurd is. Alleen doodzwijgen kan de verschrikking wegwerken, zou Elisaveta zeggen als ze gevoel had voor abstraheren. Misschien heeft ze het mis. Maar dat zou iemand tegen haar moeten zeggen. Iemand die weet wat er gebeurd is. Maar alleen degenen die erbij waren weten dat. En die doen er het zwijgen toe.’ Dit stijlbloempje laat meteen ook de dikdoenerij zien waar dit boek mank aan gaat en die waarschijnlijk voor diepzinnigheid moet doorgaan: ‘Kennis is iets buitenissigs in elke relatie en begrip is een nog grotere buitenissigheid.’  Trouwens, is het woord ‘abstraheren’ in bovenstaand citaat wel juist gebruikt?
Ook opvallend is de mengeling van verleden en tegenwoordige tijd, als in: ‘Hij draaide zijn gezicht weg (…) Hij zei dat hij er een nachtje over zou slapen (…) Gustavo weet niet waarom hij (…).’

Waarom heeft vertaler Harrie Lemmens dit boek Keerzijde genoemd? Omdat, zo legt hij in zijn nawoord uit, de schrijfster ‘in tegenstelling tot soaps (…) niet de “mooie” beelden laat zien, maar hoe het spel, “een spel van schijnbaar makkelijke regels”, in elkaar zit: de rafelige achterkant, de keerzijde. Een kinderlijk verteld sprookje dat niet eindigt in een lang en gelukkig leven.’ Deze behandeling van het leven vinden we in vrijwel alle films en bijna alle literatuur. ‘Hoog’ of ‘laag’, maakt niet uit. Soaps tonen bergen narigheid en zeker niet slechts ‘mooie beelden’. Kluun of Dostojevski, het verschil zit niet in hun stof maar in de behandeling daarvan.

Keerzijde ‘leest lekker weg’ en dat pleit voor een zeker vakmanschap van de auteur. Maar het laat geen sporen na. Het biedt een oppervlakkige en afgezaagde behandeling van stereotiepe personages en situaties. Want dat is het funeste van een roman in de trant van een film of tv-serie: het vervalt tot de oppervlakkigheid die de visuele media aankleeft. Wie de kitschfilm Jackie heeft gezien, geheel opgetrokken uit suikergoed en marsepein en geen cliché schuwend, snapt het probleem.

 

 

Keerzijde
Dulce Maria Cardoso
Vertaling door: Harrie Lemmens
Verschenen bij: Uitgeverij Prominent
ISBN: 9789492395085
233 pagina's
Prijs: € 19,95

Meer van Rob van Dam:

20 januari 2017

Openhartig over lotsbestemming

Over 'Het visioen aan de binnenbaai' van Oek de Jong
28 november 2016

Laat varen alle hoop

Over 'We houden van Tsjernobyl' van Svetlana Alexijevitsj
25 oktober 2016

Een man, een vogel

Over 'De havik' van T.H. White

Recent

24 april 2017

Knappe roman in sobere stijl geschreven

Over 'Probeer om te keren' van Marijn Sikken
20 april 2017

Een bundel die afstand schept

Over 'Oden voor komende nacht' van Jacques Hamelink
19 april 2017

Achter het masker van mevrouw OVO

Over 'Mevrouw OVO' van Elma van Haren
18 april 2017

De natuur zijn

Over 'Het vogelhuis' van Eva Meijer
18 april 2017

Een familiegeschiedenis in klassieke tijden

Over 'Zonen van De Farao' van Ru de Groen

Verwant

27 maart 2017

Sluit je ogen maar

Over 'Als ik mijn ogen sluit' van Dulce Maria Cardoso
27 maart 2017

Literatuur als invalshoek

Over 'God is een Braziliaan' van Dulce Maria Cardoso