6 mei 2015

Privélessen – Alain Claude Sulzer

Als eilanden elkaar tegenkomen

Recensie door Carlijn Brouwer

Na de nodige omzwervingen komt de jonge Leo Heger eind jaren 60 terecht in een gastgezin in een Zwitsers dorp. Waar hij precies vandaan komt, is onduidelijk. We weten enkel dat het communisme, ergens in Oost-Europa, hem niets te bieden had en dat hij instinctief heeft gedaan wat zovelen voor hem deden: je land en familie de rug toekeren en niet meer achterom kijken.

Maar dat blijkt moeilijk wanneer je terechtkomt in een land dat je vreemd is, waarvan je de taal niet spreekt en waarin je puur als observator leeft. Leo beseft dat de enige manier om aan zijn isolement te ontsnappen het nemen van taallessen is. En dus klopt hij aan bij Martha Dubach, een onopvallende vrouw van in de dertig, die het leven passief aan zich voorbij ziet gaan. Zij zal hem de finesses van de Duitse taal bijbrengen. Hoewel ze het in eerste instantie niet beseffen, is dit voor beiden het begin van een nieuw leven – maar hoe lang dat zal duren en waar het hen brengen zal?

Van meet af aan wordt duidelijk hoezeer Leo en Martha elkaar nodig hebben: ze zoeken verlossing van hun eenzaamheid en vinden dat in de privélessen. Voor beiden is het een mogelijkheid om te ontsnappen: Leo moet een manier vinden om zijn verleden achter zich te laten, en dankzij de lessen is Martha voor het eerst in staat kritisch naar haar eigen leven te kijken. Taal staat in de roman van Sulzer voor iets veel groters: identiteit. Met een nieuwe taal, of een hernieuwde kritische blik op je eigen taal, opent zich een nieuwe wereld.

Om Martha’s taal te leren had hij zijn eigen taal de rug toegekeerd, zich aan de nieuwe overgeleverd en overgegeven aan de onbetwistbare autoriteit en niet gemerkt hoe hij daardoor steeds verder van zijn oude taal vervreemdde terwijl de nieuwe bezit van hem nam, samen met zijn lerares (…).’ (pagina 192)

Taal, of beter gezegd: communicatie, de afwisseling tussen spreken en zwijgen, tussen opbiechten en verborgen houden, is waar Privélessen op gebouwd is. In alle relaties die in het boek beschreven worden is het de afweging spreken of zwijgen die essentieel is. Andreas, de zoon van Martha, komt erachter dat zijn vader, Walter, het niet zo nauw neemt met de huwelijkse trouw. Bovendien vraagt hij zich af of er iets speelt tussen zijn moeder en haar student. Maar wat moet hij doen met deze informatie? Hij kiest de middenweg: hij spreekt er wel over, maar alleen met zijn grootvader, die in een kliniek zit en al tijden met niemand een woord gewisseld heeft. Hoewel er wel degelijk wordt gesproken in deze roman, lijkt het erop dat de personages nergens echt tot elkaar doordringen. Ze leven eerder naast elkaar dan met elkaar. En wanneer ze erin slagen uit hun eenzame cocon te stappen, is dat slechts van korte duur. Uiteindelijk leiden alle personages een bestaan waarin onopvallendheid als noodzakelijkheid wordt gezien. Verenigd in onbeduidendheid:

‘Dus deed hij niet meer dan het hoogstnoodzakelijke om niet door de mand, maar ook niet op te vallen.’ (pagina 44, over Andreas)

‘Ze kon alleen met zichzelf praten. (…) Niemand leek het op te merken, des te beter.’ (pagina 158-9, over Martha)

‘Leo’s aanwezigheid stoorde hen niet, ze gedroegen zich alsof hij lucht was of alsof ze een zwijgende getuige nodig hadden, als de vierde wand in het theater.’ (p. 137)

Sulzer schetst in Privélessen een wat melancholisch beeld van menselijke relaties: in feite is iedereen alleen en zijn we allemaal eilanden, hoe graag we ook willen geloven dat we deel uitmaken van een groter geheel. We zien dat het communisme, zoals Leo dat gekend heeft, niet de sociale cohesie biedt die ze beoogt. Want om tot het gevoel van eenheid te komen zijn er strenge maatregelen ingevoerd: brieven worden geopend, burgers worden regelmatig aan de tand gevoeld en durven daardoor zich aan niemand meer bloot te geven. Leo voelde zich volledig ontheemd in zijn eigen land, maar vindt ook geen rust in het gedroomde westen. Want ook daar, onder het kapitalisme, ligt het geluk niet voor het oprapen. Ook daar zijn mensen teleurgesteld en hopen ze op een beter leven. Sulzer lijkt te willen bepleiten dat geluk niet vanzelfsprekend is, en dat er vaak een houdbaarheidsdatum aan zit. Hoeveel invloed heb je daadwerkelijk op je eigen geluk?

De contemplatieve stijl van Sulzer past goed bij deze ietwat melancholieke gedachtegang: Privélessen is geen uitbundig verhaal, wil geen revolutie teweegbrengen. Van meerdere kanten wordt de kortstondige verhouding tussen Leo en Martha belicht, alsof deze hevige verandering in hun beide levens overdacht moet worden. Wat betekent een tijdelijke ontheffing van de dagelijkse sleur? Af en toe draaft Sulzer wat door in zijn beschrijvingen van Martha, hoezeer ze lijdt onder haar liefde voor Leo en hoe zwaar het haar valt het heft in eigen hand te moeten nemen. Het lijkt er wel erg dik op te liggen allemaal:

‘Ze was een gevangene van haar onverdraaglijke gevoelens, en zoals ieder mens die in een gevangenis zit, zou ook zij erin blijven tot er iemand kwam die haar bevrijdde.’ (pagina 163)

‘Niet omdat ze huilde had ze zich opgelucht gevoeld, maar omdat de drie borden waren gebroken met veel lawaai, en bijna zonder haar toedoen. Alsof haar iets zwaars van het hart was gevallen.’ (pagina 171)

Tegelijkertijd is er iets te zeggen voor deze wat clichématige woordkeus: wellicht reflecteert die het uitgebluste karakter van Martha.

Al met al is deze roman van Sulzer, die werd bekroond met de Herman Hesse-prijs, een integer verhaal over ons allemaal. Over hoezeer we soms verlangen naar een ontsnapping aan ons eigen leven, maar hoe moeilijk het blijkt daadwerkelijk alles achter je te laten.  Een mooi verhaal dat laat zien hoezeer iedereen op zoek is naar erkenning, begrip en geluk – en hoe je dat soms op de meest onverwachte momenten tegenkomt.


Privélessen

Auteur: Alain Claude Sulzer
Verschenen bij: Uitgeverij Ambo|Anthos
Vertaald door: Annemarie Vlaming
Aantal pagina’s: 221
Prijs: €19,99

Privélessen
Alain Claude Sulzer
ISBN: 9789041413352

Meer van Carlijn Brouwer:

7 maart 2016

De tragiek van het alledaagse

Over 'Noodlanding ' van Kira Wuck
5 februari 2016

Een reis zonder begin en zonder einde

Over 'De wetten van de melancholie ' van Georgi Gospodinov
30 november 2015

Versplinterd leven

Over 'Het boek van mijn levens' van Aleksandar Hemon

Recent

30 mei 2017

Kunst als antwoord op existentiële vragen

Over 'Zout in de wond' van Jurriaan Benschop
29 mei 2017

Grasduinen in het poëzielandschap van Jozef Deleu

Over 'Het liegend konijn jaargang 15, nr. 1' van Onder redactie van Jozef Deleu
25 mei 2017

De andere kant van het land van beloften

Over 'Amerika, of de verdwenen jongen' van Franz Kafka
24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
23 mei 2017

De man die niet kon liefhebben

Over 'Een onberispelijke man' van Jane Gardam

Verwant

6 mei 2015

Oogst week 17

6 mei 2015

Zelfdoding in de antieke wereld nader beschouwd

Over 'Sterven in stijl' van Alain Claude Sulzer