12 september 2013

Preludes – Peer Hultberg

Grote Deense auteur eindelijk vertaald

Recensie door Jan de Kater

De lezer wordt al in de eerste zin gelijk aangesproken door een verteller, die de gedachten van zijn moeder weergeeft toen ze hem onmiddellijk na de geboorte in haar handen kreeg. Die verteller levert daar meteen weer zijn eigen commentaar op, geformuleerd zoals een jong kind dat zou doen. Dat alles in een kort stukje van ruim zes gedrukte regels, met veel komma’s en maar één punt, namelijk die aan het einde.

Dat de vorm waarin deze tekst wordt gepresenteerd als eerste wordt beschreven, is voor de hand liggend. Die vorm is een belangrijk aspect bij het beleven, en genieten, van dit boek. Hultbergs Preludes bestaat namelijk uit louter korte fragmenten van hooguit een bladzijde, waarbij de verteller steeds een ander kan zijn. De eerste verteller blijkt de latere meesterpianist en componist Chopin, maar ook zijn moeder, vader, zusters en enkele anderen laten zich in de fragmenten horen. Die vertellers geven hun gedachten weer, en niet noodzakelijk in goed lopende zinnen.

Eerst lijkt de taal van het kind Chopin vooral wat gebabbel, door het gebruik van simpele woorden, herhalingen en beelden. Ook de inhoud is eenvoudig. De taal van de fragmenten echter volgt zijn ontwikkeling tot hij ongeveer twaalf jaar oud is en naar het gymnasium gaat. Daar houdt het verhaal op.

Fryc of Frycek, en een enkele keer Frédéric maar dan is er iets ernstigs aan de hand, is dan al een tijdje een wonderkind. Als hij nog heel jong is, misschien is hij pas twee, vindt één van de vertellers, vader of moeder, dat er iets vreemds aan hem is. Hij kan niet stilstaan als er piano gespeeld wordt, hij moet meebewegen met het ritme en hij danst net zolang door als er muziek klinkt. Als hij maar niet gek wordt, verzucht de verteller. Het moet hem echt verboden worden. Het kan niet goed zijn voor zijn rug en zijn beentjes, misschien krijgt hij wel O-benen.

Zijn opvoeding is het hoofdonderwerp van het boek. Chopin is in 1809 geboren in een gegoed burgerlijk Warschau’s milieu. Wie Nummer Veertien, home, de indrukwekkende video van Guido van der Werve over zijn bezetenheid voor onder anderen Chopin heeft gezien, die begin dit jaar in het Stedelijk Museum in Amsterdam werd getoond, heeft een glimp van zijn geboortehuis kunnen opvangen. Chopins vader was Frans en zijn moeder Pools. Vader wilde als volgeling van de Verlichting en Rousseau zijn zoon zowel rationeel als naar de natuur vrij opvoeden. Hij moest dus niets hebben van de bijgelovigheid van de moeder en het dorpse dienstmeisje. Gelijkertijd moesten het kind wel de strenge fatsoensregels van het burgerlijke milieu eigen gemaakt worden, waartoe vanzelfsprekend ook religie en kerkbezoek behoorden.

Af en toe worden de vertelfragmenten afgewisseld met eigentijdse teksten over opvoeding. Soms zijn ze heel gruwelijk, maar vaak ook zeer zoetsappig. Alles samen leveren ze een beeld op van hoe in het burgerlijk vroegnegentiende-eeuws Europa gedacht werd over opvoeding. Niet echt op een wetenschappelijke manier, maar veeleer suggererend en beeldend.

Interessant aan het boek is ook hoe Hultberg de ontdekking, bij het kind zelf en bij zijn omgeving, schetst van Chopins muzikale talenten. Voor het kind is het iets vanzelfsprekends, iets waar hij veel plezier en bevrediging in vindt. Voor zijn ouders is de muziek eigenlijk maar een bijzaak, maar wel eentje waardoor ze maatschappelijk aanzien verwerven. Het schattige wonderkind Chopin wordt door de adel van Warschau op handen gedragen. En door zijn goede opvoeding kan hij zich in de hoogste milieus gelukkig gemakkelijk bewegen. Toch is al die muziek voor de toekomst van het kind niet het belangrijkste. Wanneer Chopin naar het gymnasium gaat, moet zijn aandacht daarvoor echt wijken voor serieuzere zaken vinden zijn ouders.

Het verklappen van de inhoud maakt voor het plezier van het lezen van het boek eigenlijk niet zoveel uit. Het gaat om het beleven van de tekst, die heel beeldend en meeslepend is. En om al lezend de gevoelens van het kind te ontdekken. In hoeverre de schrijver voor het verhaal zijn fantasie heeft gebruikt of zich heeft gebaseerd op gedegen onderzoek, is dan eigenlijk geen relevante vraag.

Peer Hultberg (1935-2007), die vooral na 1985 zeer productief was, wordt in Denemarken als een belangrijk prozavernieuwer beschouwd doordat hij een eigen invulling weet te geven aan de moderne stijlvorm ‘stream of consciousness’. Op basis van deze goed lezende vertaling lijkt die reputatie zeer wel verdiend.

 

Preludes

Auteur: Peer Hultberg,
Vertaald door: Gerard Cruys
Met een nawoord van Henk van der Liet
Verschenen bij: Uitgeverij Watervis, 2012
Aantal pagina’s: 268
Prijs: € 19,95

 

Preludes
Peer Hultberg
ISBN: 9789490035006

Meer van Jan de Kater:

26 mei 2015

Puzzelen

Over 'Het bestand' van Arnon Grunberg
9 maart 2015

Verrassende verhalen

Over 'Hier wonen ook mensen' van Rob van Essen
2 september 2014

Zwarte bladzij

Over 'Het Meisje Van Het Slavenschip Leusden' van Cynthia Mac Leod

Recent

18 oktober 2017

‘Een luchtig sprookje’

Over 'Waterscheerling' van Rascha Peper
17 oktober 2017

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Over 'Ondijk/Punt' van Barry Smit
16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

Over 'De Tanimbar-legende' van Aya Zikken
13 oktober 2017

Leven zonder moeder

Over 'Het intieme vreemde' van Jente Jong
12 oktober 2017

Een antikrimi

Over 'De rechter en zijn beul' van Friedrich Dürrenmatt

Verwant

12 september 2013

Ontroerend mooi proza

Over 'Onvoltooide liefdesbrieven ' van Peer Hultberg