27 juni 2011

Overwegingen halverwege een boek 2

Door: Machiel Jansen

 

Meer dan duizend bladzijden telt de veelgeprezen biografie van Hitler geschreven door de Engelse historicus Ian Kershaw. Ik ben nu over de helft en hoewel ik bekend was met de grote en minder grote lijnen van de Tweede Wereldoorlog met al zijn gruwelijkheden, sla ik toch soms met verbijstering het boek tijdelijk even dicht.

Kershaw vertelt indringend, feitelijk en met een oog voor details die er toe doen. Hij staat niet langer bij gebeurtenissen stil dan strikt noodzakelijk en klopt nergens het drama op. Aan psychologie, of wat daar voor door moet gaan, doet hij gelukkig niet. De frustraties, de woede, de haat waaruit Hitler voor een groot deel lijkt te bestaan, blijft voor een groot deel onbegrijpelijk en zal dat ook altijd blijven. Onbegrip maakt nu eenmaal onderdeel uit van verontwaardiging, afschuw en verbijstering.

Ik begon aan Kershaws biografie nadat ik de roman HhhH van Laurent Binet had gelezen die momenteel erg in de belangstelling staat. HhhH staat voor Himmlers hersenen heten Heydrich een zinnetje dat in het oorspronkelijke Duits ook vier H’s oplevert.

Reinhard(t) Heydrich (de ‘t’ wordt in de loop van zijn leven uit zijn voornaam geëlimineerd) was de gevreesde leider van de Duitse geheime politie, de SD, en vanaf 1942 ook Reichsprotektor van het protectoraat Bohemen en Moravië, zoals het bezette Tsjechië genoemd werd. Binet vertelt in korte paragrafen het levensverhaal van Heydrich die in de oorlog uitgroeide tot één van de machtigste Nazi’s. Parallel daaraan vertelt hij hoe vanuit Londen de Tsjechische regering in ballingschap een aanslag op de Reichsprotektor beraamt. Twee mannen, een Tsjech en een Slowaak worden voor deze missie getraind en in hun vaderland gedropt. Deze twee verhalen komen bij elkaar in een bloedstollende beschrijving van de aanslag die heel anders loopt dan iemand voor mogelijk had gehouden.

Binet voorziet zijn verhaal over de moordaanslag op Heydrich van allerlei commentaar. Hij probeert een roman te schrijven maar wil daarbij ten koste van alles fictie vermijden. Alles moet zo dicht mogelijk bij de feiten blijven en daar heeft hij het moeilijk mee. Fictie en werkelijkheid bijten elkaar. Binet maakt zich druk om tal van kleinigheden. Dialogen die hij eerst opschrijft verwerpt hij even later weer omdat hij niet met zekerheid kan zeggen of die woorden in werkelijkheid wel uitgesproken zijn. Hij betrekt andere romans, films en allerlei historisch materiaal bij het becommentariëren van zijn zojuist opgeschreven verhaal. Binet wil over de jaren heen springen er alsnog bij zijn. Hij wil getuige zijn van een moment in de geschiedenis dat hem al jaren bezig houdt. Verbeelding mag hem daarbij niet helpen.

Van deze worsteling tussen feit en fictie doet Binet voortdurend verslag en ondertussen vertelt hij met horten en stoten een verhaal dat uitermate spannend en onderhoudend blijkt te zijn. Door al die onderbrekingen is het een onorthodoxe manier van vertellen die vreemd genoeg werkt. Het boek verliest nergens tempo en leest als de spreekwoordelijke trein.

Kershaws verhaal over Hitler is puur feitelijke geschiedenis. Bij hem geen opmerkingen over de zoektocht naar historische feiten en de moeilijkheden van fictieve dialogen en gebaren. Maand voor maand loop je aan Kershaws schrijvende hand mee door de waanzin van Hitlers leven. De fascinatie die je ondergaat bij het lezen over Heydrich in HhhH ervaar je af en toe ook bij Kershaws Hitler. Hoe meer je te weten komt over de drijfveren van deze twee Nazi’s hoe minder je ze lijkt te begrijpen. Eigenlijk moet je rationeel begrip gewoon tijdelijk achterlaten als je dergelijke boeken leest.

 

Al lezende in Kershaw viel het me op hoezeer Binet zijn geschiedenis toch nog manipuleert. Zijn pogingen om bij de feiten te blijven, blijken toch wel degelijk een vorm van fictie te zijn. Niet dat hij onwaarheden vertelt, of zaken verzint. Maar hij benadrukt sommige feiten en kiest er voor anderen niet te vertellen. Natuurlijk, doet elke schrijver dat in meer of mindere mate, maar in Binets roman is het wel heel effectief. Het resultaat is namelijk een epos in de klassieke zin van het woord; een verhaal tussen goed en kwaad.

 

Het kwaad in HhhH is samengebald in de figuur van ‘het blonde monster’ Heydrich. Het goede wordt vertegenwoordigd door de verzetshelden die het monster moeten doden. Wat Binet met al zijn commentaar voortdurend benadrukt is dat dit een waar gebeurd verhaal is. Over het epische karakter van deze geschiedenis zwijgt hij en dat is merkwaardig omdat dit juist zijn verhaal een draai geeft die aan fictie doet denken. Geen enkele keer maakt hij zich zorgen of hij het goed niet teveel bewierookt en het kwaad niet teveel ontmenselijkt. Binet maakt zich wel druk om de kleur van een auto in Jonathan Littels De welwillenden maar reflecteert niet over de heldenverering van zijn verzetsmensen en de vergelijking tussen Heydrich en het monster van Frankenstein.

Nu valt er niets te overdrijven aan de gruwelijkheid van Heydrichs terreurbewind en ook aan de moed van de verzetsstrijders kun je weinig afdoen. Maar toch bekroop me tijdens het lezen van Kershaws biografie, het idee dat Binet hier iets had laten liggen.

Binet en Kershaw beschrijven allebei de eerste uitbreidingen van het Derde Rijk: de Anschluß met Oostenrijk, de bezetting van Sudetenland en het binnenvallen van Tsjechië. In HhhH is Tsjechië een slachtoffer dat in de steek gelaten wordt door Frankrijk en Engeland, dat de kracht niet heeft om ook maar iets tegen de Duitsers te beginnen. Aan dat beeld kun je weinig afdoen maar het is duidelijk dat Binets sympathie bij de Tsjechen ligt. Hij benadrukt zijn liefde voor de Tsjechen herhaaldelijk in zijn persoonlijke commentaren. Zo wordt Praag de mooiste stad van de wereld genoemd en weten we dat Binet als leraar een tijdje in Tsjechië gewerkt heeft. Tsjechië wil ‘niets meer zijn dan een kleine, vredelievende natie’ en het Slowaakse Koŝice heeft de hoogste concentratie mooie meisjes ter wereld.

Kershaw vertelt een aantal details dat het zuivere beeld van Tsjechië wat doet verkleuren. Als de Duitsers Oostenrijk binnen trekken proberen de Joden de grens met Tsjecho-Slowakije over te steken. Een trein vol doodsbange joden (op de Oostenrijkse stations waren ze door Hitler-aanhangers al gemolesteerd) wordt door de Tsjechen zonder pardon terug gestuurd.

Na Oostenrijk was Hitlers volgende stap om Sudetenland bij Duitsland in te lijven. Hij krijgt het uiteindelijk in 1938 van Engeland, Frankrijk en Italië cadeau, zonder dat Tsjechië, waar het onderdeel van uitmaakt, er iets over te zeggen heeft. De Engelse premier Chamberlain maakt zich na deze historische blunder aan Hitler onsterfelijk belachelijk door zijn Peace-in-our time-toespraak. Binets verontwaardiging over deze hele affaire kun je dan ook gemakkelijk navoelen.

Maar opnieuw merkt Kershaw iets op dat je aan het denken zet. De Joden proberen nu massaal Sudetenland te ontvluchten en de Tsjechische grens over te steken en ook zij worden door de Tsjechen tegen gehouden. Waren ze tot voor kort nog gewoon burgers van Tsjechië, na de overdracht van Sudetenland aan Duitsland zijn ze daar niet meer welkom.

Dat was voor mij aanleiding eens op het internet te zoeken om te kijken hoe het nu precies ook al weer zat met Sudetenland vlak na de oorlog. Zo vond ik een artikel dat nauwkeurig de de uitzetting van de Duitse bevolking door de Tsjechen beschrijft. Daarin staat te lezen hoe naar aanleiding van de terreurdaden van Heydrich het Tsjechische verzet ook ernstig radicaliseerde. Vanaf 1941 begon de Tsjechische regering in ballingschap plannen te maken om na de bezetting alle Duitsers het land uit te gooien. De Britten en Amerikanen verzetten zich eerst tegen dat idee maar gaven na druk van Stalin in 1943 toe. Aan het eind van de oorlog verkondigde de Tsjecho-Slowaakse regering dat alle Duitsers in principe verantwoordelijk worden gehouden voor alle begane oorlogsmisdaden door de bezetter. Uitzonderingen werden alleen gemaakt voor Duitse Tsjechen die zich hadden verzet tegen de Nazi’s.

Bedenker van die maatregelen was de Tsjecho-Slowaakse president in ballingschap Edvard Beneŝ. Het waren de naar hem genoemde Beneŝ-decreten die de wettelijke basis vormden voor een gruwelijke, etnische zuivering die in mei 1945 werkelijkheid werd. Ongeveer drie miljoen Duitsers en Hongarije waren het slachtoffer. Duizenden, waaronder jongens en meisjes vanaf 14 jaar, kwamen in werkkampen terecht. Meer dan drie miljoen Duitsers werden zonder pardon de hernieuwde Tsjecho-Slowaakse republiek uitgezet. Pas in 1990 bood de Tsjechische Václav Havel excuses aan voor de begane gruweldaden.

In HhhH is Beneŝ de grote man achter de aanslag op Heydrich, een eenzame strijder die machteloos toe ziet hoe zijn volk geterroriseerd wordt. De nietsontziende wraak van de Tsjechen is buiten het verhaal gehouden en het zou ook het epische karakter van de roman verstoren. Wat smetteloos wit is in HhhH blijkt in werkelijkheid minstens een grijs randje te hebben.

Had Binet dan al deze gebeurtenissen moeten noemen? Misschien wel, misschien niet. Ik ben er nog niet uit. Natuurlijk heeft Binet zich beperkt tot een verhaal dat hem fascineerde en daarbij hoort nu eenmaal het weglaten van tal van feiten. Maar juist omdat hij zich ook zo druk maakt om de relatie tussen fictie en werkelijkheid doen deze verzwegen feiten er wel degelijk toe. Is het kwaad dat door het goede wordt verslagen een werkelijke geschiedenis of is het toch een vorm van fictie? Is de feitelijke geschiedenis zelf niet veel grijzer dan wij hem graag zouden willen zien? Is het vertellen van een geschiedenis niet het vertellen van een verhaal en kunnen we dat niet zonder verbeelding doen?

Met terug werkende kracht vind ik het jammer dat Binet zich niet met die vragen heeft bezig gehouden.

Hoewel ik ademloos zijn roman heb uitgelezen, nu ik Kershaw lees en mij dieper in de geschiedenis ingraaf, raak ik er van overtuigd dat Binet aan de oppervlakte is blijven hangen en iets wezenlijks heeft gemist. Ik neig ernaar te zeggen dat de roman is mislukt, maar vol overtuiging durf ik dat nog niet te zeggen.

Die andere, recente grote Franse roman over de Tweede Wereld Oorlog, De Welwillenden (uit 2006) van Jonathan Littell is van een geheel andere orde dan HhhH. De twee zijn vaak vergeleken en Binet maakt in HhhH ook kritische opmerkingen over Littels roman, die uitkwam toen hij er mee bezig was. Ook van Littels roman kun je beweren dat deze is mislukt, maar dan wel op een grandioze manier. Littell probeert de verschrikking te beschrijven vanuit het perspectief van een fictieve dader. Hij laat de lezer door de ogen van een dader kijken en probeert zijn vinger achter het onbegrijpelijke kwaad te krijgen. Bij Binet is het kwaad een echt bestaand monster dat door een waar gebeurde aanslag aan zijn einde komt. Littell probeert met allerlei kunstgrepen het enorme kwaad menselijk te maken, Binet probeert het niet eens.

Littels poging is blij vlagen ongemakkelijk, vreemd, onbegrijpelijk en onbehaaglijk. Het is een roman die geprezen en vervloekt is, waar mensen bewonderend naar opkijken en woedend over hebben geschreven. Dat alles kun je van HhhH niet zeggen. Het is geprezen en bewierookt en voelt naar mijn weten bij niemand ongemakkelijk. Desondanks lees ik liever nog een keer een mislukte Littell dan een spannende Binet. Maar eerst verder met een tot dusver erg goed gelukte biografie van Kershaw.

 

HhhH

Himmlers hersenen heten Heydrich

Auteur: Laurent Binet

Vertaald door:

Verschenen bij: Uitgeverij Meulenhoff

Aantal pagina’s: 346

Prijs: € 19,95

 

Hitler

De Biografie

Auteur: Ian Kershaw

Vertaald door:

Verschenen bij:

Aantal pagina’s:

Prijs: €

 

De Welwillenden

Auteur: Jonathan Littell

Vertaald door: Jeanne Holierhoek en Janneke van der Meulen

Verschenen bij: Uitgeverij De Arbeiderspers

Aantal pagina’s: 984

Prijs: € 45,-

Recent

19 september 2017

Nieuw leven beschreven

18 september 2017

Dichter van de werkelijkheid

16 september 2017

Een week lang feest

15 september 2017

Een wonderlijk leerdicht 

14 september 2017

Daar waar granaten fluiten

Literair Nederland - 10 jaar geleden

24 september 2007

"Toen ik jou voor het eerst zag, kwam je voorbijfietsen op een bakfiets waarin je spullen vervoerde. Het was laat in het jaar 1952, in de winter. Ik stond voor het raam van mijn ouderlijk huis in de Wilhelminastraat, waar mijn ouders een hotel-pension dreven, naar buiten te kijken. De Wilhelminastraat heette alweer een jaar of zeven zo. Als jong kind groeide ik op met de Schouwburgstraat, omdat in de oorlog namen van de koninklijke familie waren geschrapt door de Duitse bezetter. Soms reed je wel drie keer per dag op die bakfiets langs. Ik vond je koddig en stoer met je houtje-touwtjejas aan en je mutsje op. Je was toen al een apart type. Ik was vijftien jaar en had wat je noemt een voorspellende blik. Ik herinner mij dat ik, nadat je weer langs was gekomen, mijn moeder vertelde dat wij zouden trouwen en een kind zouden krijgen. Mijn moeder was het gewend dat ik zulke dingen zei. Ik had vaker van die voorspellingen, soms ook over de dood. Dat vond ze eng."

"Toen ik jou voor het eerst zag, kwam je voorbijfietsen op een bakfiets waarin je spullen vervoerde. Het was laat in het jaar 1952, in de winter. Ik stond voor het raam van mijn ouderlijk huis in de Wilhelminastraat, waar mijn ouders een hotel-pension dreven, naar buiten te kijken. De Wilhelminastraat heette alweer een jaar of zeven zo. Als jong kind groeide ik op met de Schouwburgstraat, omdat in de oorlog namen van de koninklijke familie waren geschrapt door de Duitse bezetter.

Lees meer