1 juni 2016

The Little Foxes – Het Nationale Toneel

Over hebzucht, eenzaamheid en vrijheid

Door Evert Woutersen

Een oranje bank in een huiskamer. Linksvoor op het podium een eetkamerstoel en een trap naar de bovenverdieping. Links achter de bank een klein dressoir. De achterpui van de huiskamer bestaat uit twee plafondhoge dubbele tuindeuren. Het dak van de veranda is te zien. Rechts een gedeeltelijk zichtbare achterkant van een piano. Rechtsvoor op het podium een pickup met daaromheen slingerende lp’s op de vloer. Herkenbaar zijn onder andere platenhoezen van Bob Dylans Bringing It All Back Home uit 1965 en Songs van Leonard Cohen uit 1967.

Dit is het decor van ontwerper Thomas Rupert waarin het Nationale Toneel The Little Foxes speelt. Lillian Hellman (1905-1984) schreef het toneelstuk in 1939. Het werd voor het eerst opgevoerd op Broadway in dat zelfde jaar. Het verhaal speelt in het begin van de negentiende eeuw. Regisseur Antoine Uitdehaag vertelt in het programmaboekje dat het stuk qua tijd is aangepast. De nieuwe bewerking speelt in de Amerikaanse provincie in de vroege jaren zestig.

Het belangrijkste thema is hebzucht. Het is nooit genoeg, mensen willen altijd meer. Het doet denken aan ‘Greed is good’, de uitspraak van Gordon Gekko uit de film Wallstreet. Maar of je er gelukkig van wordt?

Gearrangeerde huwelijken
In de eerste scène van The Little Foxes vieren twee broers (Oscar en Ben Hubbard) met hun zuster (Regina Giddens) en een investeerder (William Marshall) dat ze een nieuwe katoenfabriek gaan bouwen. Ze willen goedkoper produceren en meer winst maken. Oscar is rijk geworden door zijn huwelijk met Birdie. Zij is de erfgename van de grootste plantage uit de streek. Ben en Oscar hebben hun deel voor de nieuwe fabriek al vrijgemaakt, maar Regina kan nog niet inleggen. Haar man Horace heeft zijn aandelen namelijk in bewaring gegeven bij de bank. Hij ligt in het ziekenhuis in Baltimore. Dochter Alexandra krijgt de opdracht haar vader op te halen. Intussen worden de broers ongeduldig, bang dat de deal uiteindelijk toch nog stuk zal lopen. Zij schakelen zoon Leo, die bij de bank werkt, in om de aandelen van Horace in handen te krijgen.

In de loop van het stuk komt naar voren dat alle huwelijken gearrangeerd zijn om bezittingen veilig te stellen. Er is geen liefde in het spel. Birdie is aan de drank geraakt. Regina droomt van een ander leven in Chicago. Zij bekent uiteindelijk dat ze nooit van haar man heeft gehouden: ‘Ik hoop dat je dood gaat! Ik kan niet wachten tot je dood gaat!’ Een volgend gearrangeerd huwelijk lijkt eraan te komen: dat tussen Alexandra en Leo, de zoon van Oscar en Birdie. Kan Alexandra aan haar ‘lot’ ontsnappen?

Knappe rollen
Anniek Pheifer speelt de rol van Regina Giddens. Zij won in 2015 de Mary Dresselhuys Prijs. De jury roemde haar ‘ragfijne inlevingsvermogen en haarscherpe techniek’, waarmee ze ‘schijnbaar moeiteloos van doorvoeld realisme naar droogkomisch naturel of hilarische slapstick’ overschakelt. Dat vermogen laat ze ook weer zien in haar rol van Regina. Het is knap hoe zij een onsympathiek en egoïstisch personage speelt. Tussen al die hebzuchtige mensen speelt Sallie Harmsen de liefdevolle dochter Alexandra Giddens. De stukken met vader Horace (Pieter van der Swan) in de rolstoel zijn ontroerend. Alexandra beschermt haar vader Horace bijvoorbeeld tegen de harde woorden van Regina door haar handen tegen zijn oren te houden. Een scherp contrast met de scènes waarin de broers Oscar (Jappe Claes), Ben (Mark Rietman) en investeerder William Marshall (Joris Smit) alleen maar met geld en rijkdom bezig zijn. Rijk worden is voor hen het belangrijkste van alles. Regina: ‘Ik denk dat je een arbeider moet zijn of een miljonair. Daar tussenin, dat is niks.’

Addie de huishoudster van de familie Giddens, (een rol van Antoinette Jelgersma) formuleert het nog scherper. Hebzucht vreet de wereld kaal: ‘Er zijn nu eenmaal mensen die de aarde opeten. En er zijn mensen die erbij staan te kijken hoe ze alles opeten.’

Details
Mooi detail is het roken op het toneel, dat past in het tijdsbeeld. De toeschouwer kan de rook ruiken en omhoog zien kringelen. Bram Suijker is als zoon Leo overtuigend als de sukkelige bankbediende die graag bij de grote jongens wil horen. Zijn aanwezigheid zorgt voor lichtheid in het stuk. Betty Schuurman geeft uitstekend vorm aan de alcoholverslaafde Birdie.  Antoinette Jelgersma speelt niet alleen een huishoudster, ze is het gewoon. Tussen alle commotie in ruimt ze tafels af, sopt en stofzuigt en schenkt volop koffie en port. En ze ontfermt zich over de zwakkeren in de familie zoals Birdie, Alexandra en Horace.

Licht- en geluidseffecten en muziekfragmenten ondersteunen op een knappe manier de ontwikkelingen in het verhaal. Zo wordt de eenzaamheid en hardheid van Regina benadrukt door licht vanaf de zijkant van het toneel waardoor haar silhouet scherp aftekent op de muur. Prachtig. De oplopende dramatiek in het deel na de pauze krijgt nadruk door onweersgeluiden. De regen is niet alleen hoorbaar, maar ook zichtbaar. Het water stroomt vanaf het dak van de veranda naar beneden. De muziek in het stuk symboliseert de vrijheid. Addy heeft een singeltje in haar schortjas. Als ze de huiskamer stofzuigt, zet ze het melancholieke Latijns-Amerikaanse plaatje op en danst vol overgave. Totdat een van de broers ruw de platenspeler omschopt.

Mark Rietman en Jappe Claes zetten de zelfzuchtige broers geroutineerd neer. Joris Smit, als Marshall, is met zijn mooie pak een gladde bankier. Rietman schittert als de manipulerende broer die steeds weer nieuwe mogelijkheden ziet. Daar waar het plan dreigt te mislukken, vindt hij oplossingen die immer ten nadele zijn van de ander maar hij brengt het zo vanzelfsprekend dat die ander er mee in zee gaat. Zijn patserige houding en vileine reacties zijn meesterlijk en roepen geregeld een verbazingwekkende lach uit de zaal op.
Anniek Pheifer als ontevreden en egoïstische echtgenoot en moeder die over lijken gaat, is zo overtuigend in haar rol, dat het bewondering wekt.

Aan het eind van het stuk staan de zelfzuchtigen met lege handen. De hebzucht afgestraft, de onbaatzuchtigen beloond. Addy, de huishoudster heeft een som geld toegestopt gekregen van Horace en Alexandra de dochter zal niet uitgehuwelijkt worden en danst op muziek van Subterranean Homesick Blues van Bob Dylan het stuk uit.

 

Gezien in de Stadsschouwburg Utrecht
The Little Foxes,
door het Nationale Toneel
Nog te zien tot 15 juni in o.a. Venlo, Eindhoven, ’s-Hertogenbosch en ’s-Gravenhage (meerdere avonden).

 

The Little Foxes
Het Nationale Toneel
Regie: Antoine Uitdehaag

Meer van :

25 juli 2017

Een Limburgse Rémi

Over 'De dagen' van Frans Budé
22 juli 2017

Chinese verhalen

21 juli 2017

Vast in het ijs

Over 'Dwars door het ijs' van Cormac James

Recent

19 juli 2017

Kijk, lees en geniet!

Over 'Wonderwezens' van Ingrid Biesheuvel, John Rabou
17 juli 2017

Terug naar vroeger

Over 'Hier kom ik weg' van Annette Maas
14 juli 2017

Het barre landschap van de menselijke geest

Over 'Beest' van Paul Kingsnorth
12 juli 2017

Het geluid van een brekend hart

Over 'Ik heet Lucy Barton' van Elizabeth Strout
10 juli 2017

Ongewone intensiteit

Over 'Klare lucht zwart' van David Vann

Verwant